اوراق قرضه متعارف نوعی ورقه بدهی است که به موجب آن ناشر از سرمایهگذاران منابع مالی دریافت میکند و طبق شرایط انتشار، متعهد به بازپرداخت اصل مبلغ و پرداخت بهره یا کوپن در سررسیدهای مشخص میشود. دارنده اوراق، طلبکار ناشر است و برخلاف سهامدار، مالک بخشی از شرکت محسوب نمیشود. بااینحال، پرداخت اصل و سود به توان مالی ناشر، مفاد قرارداد و وجود یا نبود تضمین وابسته است؛ بنابراین اوراق قرضه را نباید بدون بررسی، کمریسک یا دارای پرداخت قطعی دانست.
در ایران، بهجای انتشار اوراق قرضه متعارفِ مبتنی بر بهره، ابزارهای مالی اسلامی و اوراق بدهی با ساختارهای متفاوت منتشر میشوند. در آییننامه اجرایی اوراق مالی اسلامی سال ۱۴۰۵، نمونههایی مانند اوراق مشارکت، انواع صکوک اسلامی از جمله اجاره، وکالت، مرابحه و منفعت، و اسناد خزانه اسلامی در تعریف اوراق مالی اسلامی آمدهاند. شرایط هر ورقه، از جمله شیوه محاسبه و پرداخت عایدی، سررسید و تضمینها، باید از اطلاعیه و اسناد همان انتشار بررسی شود.
معرفی انواع اوراق قرضه
بهطور کلی اوراق قرضه را میتوانیم به ۳ دسته تقسیم کنیم؛
اوراق قرضه دولتی
دولتها برای تأمین مالی هزینهها و پروژههای عمومی میتوانند اوراق بدهی منتشر کنند. ریسک این اوراق به توان بازپرداخت دولت، وضعیت بودجه، تورم، نرخ ارز، سررسید و شرایط بازار بستگی دارد. دولتی بودن ناشر بهتنهایی به معنای نبود ریسک نیست و باید دید بازپرداخت اصل و عایدی دقیقاً بر عهده چه نهادی است.
اوراق قرضه شهرداری
شهرداریها نیز ممکن است برای تأمین مالی طرحهای عمرانی و خدمات شهری از ابزارهای بدهی و اوراق مالی اسلامی استفاده کنند. نوع ورقه، محل مصرف منابع، ضامن و مسئول بازپرداخت باید در اسناد انتشار مشخص باشد؛ تعهد شهرداری را نباید بدون تصریح قانونی یا قراردادی، تعهد دولت مرکزی تلقی کرد.
اوراق قرضه شرکتی
شرکتها برای تأمین سرمایه در گردش یا اجرای طرحهای توسعه میتوانند اوراق بدهی یا ابزارهای مالی اسلامی منتشر کنند. ریسک اعتباری ناشر، وضعیت جریان نقدی، بدهیهای قبلی، وثیقه و ضمانتهای احتمالی را باید بررسی کرد. نرخ عایدی بالاتر ممکن است بازتاب ریسک بیشتر باشد، اما بهتنهایی جبرانکننده احتمال نکول نیست. برای بررسی گزارشها و اطلاعیههای شرکتهای بورسی، میتوانید از راهنمای سامانه کدال کمک بگیرید.
تفاوت اوراق قرضه با سهام چیست؟
دارنده سهام، مالک بخشی از شرکت است و مطابق مقررات و اساسنامه از حقوقی مانند رأیدادن در مجمع برخوردار میشود؛ اما دارنده اوراق بدهی، طلبکار ناشر است و معمولاً حق رأی سهامداری ندارد. پرداخت عایدی اوراق تابع شرایط انتشار است و پرداخت آن نیز از توان مالی ناشر تأثیر میپذیرد؛ در مقابل، تقسیم سود میان سهامداران به تصمیم مجمع و وضعیت شرکت وابسته است.
در صورت ورشکستگی یا تصفیه شرکت، ترتیب پرداخت مطالبات به نوع طلب، وثیقهها، حقوق ممتاز و مقررات قانونی بستگی دارد. بنابراین نمیتوان گفت همه دارندگان اوراق در هر شرایطی بدون محدودیت در اولویت یکسان قرار میگیرند یا حتماً تمام طلب خود را دریافت میکنند. سرمایهگذار باید رتبه و وضعیت اعتباری ناشر و مفاد ضمانتنامه یا وثیقه را بررسی کند.
آیا اوراق قرضه با اوراق مشارکت تفاوت دارد؟
اوراق قرضه متعارف و اوراق مشارکت از نظر ساختار حقوقی و مبنای پرداخت عایدی یکسان نیستند. اوراق مشارکت در چارچوب قراردادها و مقررات مربوط به انتشار اوراق مالی اسلامی منتشر میشود و منابع آن مطابق شرایط مصوب و اسناد انتشار مصرف میشود. در نتیجه، صرف شباهت ظاهری در دریافت منابع و بازپرداخت، به معنای یکسان بودن ماهیت حقوقی این دو ابزار نیست.
در اوراق مشارکت، موضوع و محل مصرف منابع، ارکان انتشار، نحوه محاسبه عایدی و زمانبندی پرداخت باید در مجوز و اسناد انتشار مشخص شود. ممکن است در طول دوره مبالغی بهصورت علیالحساب پرداخت و در پایان تسویه نهایی انجام شود؛ جزئیات را باید از اطلاعیه همان ورقه خواند و نمیتوان یک الگوی پرداخت را به همه اوراق تعمیم داد.
نکته: رتبه اعتباری میتواند یکی از ورودیهای ارزیابی ریسک ناشر باشد، اما جایگزین بررسی صورتهای مالی، جریان نقدی، وثیقه، ضمانت و شرایط بازار نیست. در بازارهای مختلف، روش رتبهبندی و دامنه اطلاعات در دسترس متفاوت است و بازده بالاتر نیز به معنای تضمین جبران زیان احتمالی نیست.
نکتههای مربوط به خریدوفروش اوراق مشارکت
اوراق مشارکت یکی از ابزارهای مالی اسلامی است که ناشران واجد شرایط میتوانند طبق قوانین و مجوزهای مربوط منتشر کنند. نوع ناشر، هدف انتشار، محل مصرف منابع، ضامن، سررسید و شیوه پرداخت عایدی در اسناد هر انتشار مشخص میشود. برای نمونه، آییننامه اجرایی اوراق مالی اسلامی سال ۱۴۰۵، اوراق مشارکت را در کنار انواع صکوک و اسناد خزانه اسلامی در چارچوب اوراق مالی اسلامی تعریف میکند.
نکته یک: مسیر عرضه و معامله هر ورقه به مجوز و اطلاعیه انتشار آن بستگی دارد. برخی اوراق از طریق بازار سرمایه و سامانه معاملاتی کارگزاری عرضه میشوند و برای برخی دیگر، روش پذیرهنویسی یا عامل واگذاری متفاوت است. پیش از اقدام، روش خرید و شرایط احراز صلاحیت سرمایهگذار را در اطلاعیه رسمی بررسی کنید.
اگر برای واریز وجه به حساب کارگزاری یا عامل عرضه به شناسه بانکی نیاز دارید، از خدمت تبدیل شماره حساب به شبا استفاده کنید و اطلاعات حساب مقصد را پیش از انتقال تطبیق دهید.
در صورتی که برای تأمین مالی به تسهیلات بانکی فکر میکنید، پیش از درخواست، وضعیت خود را از طریق اعتبارسنجی بانکی بررسی کنید. وام گرفتن برای خرید اوراق، تعهد بازپرداخت را افزایش میدهد و باید جدا از بازده احتمالی ورقه سنجیده شود.
نکته ۲: دوره پرداخت عایدی و نحوه بازپرداخت اصل مبلغ در هر ورقه ممکن است متفاوت باشد. بعضی اوراق پرداختهای دورهای دارند و در برخی دیگر، تسویه در سررسید یا طبق برنامه مشخصشده در اسناد انتشار انجام میشود.
نکته ۳: اگر ورقه در بازار ثانویه قابل معامله باشد، قیمت خرید در این بازار میتواند با قیمت عرضه اولیه تفاوت داشته باشد. در نتیجه بازده خریدار جدید به قیمت معامله، عایدیهای باقیمانده تا سررسید، هزینهها و زمان نگهداری وابسته است؛ صرفاً به نرخ سود اسمی درجشده اکتفا نکنید.
صکوک چیست و چه فرقی با اوراق مشارکت دارد؟
صکوک یکی دیگر از انواع اوراق بهادار است که مانند اوراق مشارکت در اقتصادهای اسلامی کاربرد دارد. تفاوت اصلی صکوک و اوراق مشارکت در این است که اوراق مشارکت به پشتوانه یک پروژه فیزیکی منتشر میشود و مبالغ حاصل از فروش آن باید برای همان پروژه مصرف شود. اما ممکن است یک شرکت برای فعالیتهای دیگری (خرید دارایی، تامین سرمایه در گردش و…) نیاز به تامین مالی داشته باشد که در اینگونه موارد نمیشود از اوراق مشارکت استفاده کرد.
در برخی ساختارها برای تأمین مالی شرکتها از صکوک استفاده میشود. نوع دارایی یا منفعت پایه، حقوق دارنده ورقه و امکان معامله در بازار ثانویه به قرارداد و ساختار همان صکوک بستگی دارد؛ بنابراین نمیتوان همه انواع صکوک را صرفاً مالکیت مستقیم بر یک دارایی فیزیکی دانست. برای آشنایی بیشتر با این ابزار، راهنمای اوراق تسهیلات مسکن را نیز ببینید که نمونهای متفاوت از اوراق قابل معامله در بازار سرمایه است.
برای شناخت یکی از مهمترین ابزارهای مالی اسلامی که در کنار اوراق مشارکت در بازار ایران استفاده میشود، راهنمای صکوک را هم بخوانید:
چگونه اوراق مشارکت بخریم؟
اگر به دنبال گزینهای غیر از سپرده بانکی هستید، صندوقهای با درآمد ثابت میتوانند راهی برای سرمایهگذاری غیرمستقیم در بخشی از اوراق بدهی باشند. پیش از انتخاب صندوق، ترکیب دارایی، امیدنامه، هزینهها، شیوه تقسیم سود، نقدشوندگی و ریسک اعتباری داراییهای آن را بررسی کنید. برای مقایسه گزینههای دیگر سرمایهگذاری نیز میتوانید قیمت روز طلا و سکه را ببینید؛ اما نوسان و ریسک این بازار با اوراق بدهی متفاوت است. بخش عمده داراییهای این صندوقها در اوراق بهادار با درآمد ثابت سرمایهگذاری میشود و گردانندگان این صندوقها سعی میکنند روی اوراق مطمئنی که بهترین بازدهی را داشته باشد سرمایهگذاری کنند.
بازده اوراق و صندوقهای با درآمد ثابت در همه دورهها فاصله ثابتی با سود سپرده بانکی ندارد.
اگر میخواهید با انواع اوراق مشارکت و روشهای خریدوفروش آنها آشنا شوید، این راهنمای تکمیلی را مطالعه کنید:
اوراق مشارکت چیست؟ راهنمای کامل خرید، فروش و دریافت سود
برای مقایسه، نرخ سپرده را در کنار سررسید، قیمت خرید، عایدی تا سررسید، کارمزد، ریسک ناشر و نقدشوندگی بسنجید. میتوانید نرخهای اعلامی سپرده را در صفحه مقایسه سود سپرده بانکها بررسی کنید. صندوقهای با درآمد ثابت نیز راهی برای سرمایهگذاری غیرمستقیماند، اما ارزش واحدها و بازده آنها بدون ریسک و تضمین مطلق نیست.
منابع و مراجع
- آییننامه اجرایی اوراق مالی اسلامی موضوع قانون بودجه سال ۱۴۰۵؛ تعریف اوراق مشارکت، صکوک و اسناد خزانه اسلامی و چارچوب انتشار و معامله آنها
سوالات متداول
آیا اوراق قرضه و اوراق مشارکت یکسان هستند؟
خیر. اوراق قرضه متعارف بر پایه رابطه بدهی و بهره تعریف میشود؛ اوراق مشارکت در چارچوب قراردادها و مقررات مالی اسلامی منتشر میشود و شرایط مصرف منابع و پرداخت عایدی آن در اسناد انتشار تعیین میشود.
آیا اوراق قرضه دولتی بدون ریسک هستند؟
خیر. ریسک اعتباری ناشر، تورم، نرخ ارز، نرخ بهره بازار، سررسید و نقدشوندگی میتوانند بر ارزش و بازده اوراق اثر بگذارند. دولتی بودن ناشر به معنای تضمین مطلق نیست.
تفاوت دارنده اوراق بدهی با سهامدار چیست؟
دارنده اوراق بدهی طلبکار ناشر است و حقوق او طبق شرایط انتشار تعیین میشود؛ سهامدار مالک بخشی از شرکت است و حقوقی مانند رأی در مجمع دارد. تقسیم سود سهام نیز تضمینشده نیست.
برای خرید اوراق مشارکت چه نکاتی را باید بررسی کرد؟
ناشر، ضامن، محل مصرف منابع، سررسید، قیمت خرید، شیوه پرداخت عایدی، امکان معامله در بازار ثانویه، کارمزد و ریسک نقدشوندگی را در اطلاعیه و اسناد انتشار بررسی کنید.
آیا صندوق درآمد ثابت بازده تضمینشده دارد؟
عنوان درآمد ثابت به معنای تضمین مطلق اصل سرمایه یا بازده نیست. ترکیب دارایی، ریسک ناشران، هزینهها، امیدنامه و شرایط بازار بر عملکرد صندوق اثر میگذارند.
