اوراق مشارکت چیست؟ راهنمای کامل خرید، فروش و دریافت سود

سرمایه‌گذاری در بورس همیشه به خریدوفروش سهام شرکت‌ها محدود نیست. بخشی از بازار سرمایه به اوراقی اختصاص دارد که دولت، شهرداری‌ها و شرکت‌ها برای تأمین مالی طرح‌ها و فعالیت‌های اقتصادی منتشر می‌کنند. اوراق مشارکت یکی از شناخته‌شده‌ترین ابزارهای این گروه است؛ ابزاری که در ازای تأمین بخشی از منابع مالی موردنیاز ناشر، برای سرمایه‌گذاران سود دوره‌ای و بازپرداخت اصل سرمایه در سررسید در نظر می‌گیرد.

خرید این اوراق برای افرادی که به دنبال درآمد دوره‌ای و سرمایه‌گذاری با نوسان قیمتی کمتر از سهام هستند، جذابیت دارد. با این حال، نرخ سود، اعتبار ناشر، نوع ضمانت و شرایط فروش پیش از سررسید، همگی در نتیجه سرمایه‌گذاری نقش دارند.

در این مطلب از رده با مفهوم اوراق مشارکت، انواع آن، نحوه محاسبه سود، مراحل خرید از بورس و بانک و روش فروش آن آشنا می‌شویم.

اوراق مشارکت چیست؟

اوراق مشارکت نوعی اوراق مالی اسلامی است که دولت، شهرداری‌ها یا شرکت‌های واجد شرایط برای تأمین منابع مالی طرح‌های مشخص منتشر می‌کنند. خریداران با پرداخت مبلغ اسمی اوراق، در تأمین مالی طرح مشارکت دارند و براساس شرایط انتشار، از سود حاصل از فعالیت اقتصادی و بازپرداخت اصل سرمایه برخوردار می‌شوند.

این اوراق برای مدت معینی منتشر می‌شوند و هر برگه نشان‌دهنده سهم دارنده از مشارکت مالی در طرح موردنظر است. ناشر نیز موظف است تعهدات مالی خود را مطابق شرایط مندرج در اطلاعیه انتشار و قراردادهای مربوط انجام دهد.

برای مثال، فرض کنید یک شهرداری برای تأمین منابع مالی موردنیاز احداث خط مترو، اقدام به انتشار اوراق مشارکت می‌کند. سرمایه‌گذاران با خرید این اوراق، منابع مالی پروژه را تأمین می‌کنند و در مقابل، سود دوره‌ای دریافت خواهند کرد. پس از پایان دوره انتشار نیز اصل مبلغ اسمی اوراق به دارندگان پرداخت می‌شود.

انواع اوراق مشارکت در ایران

اوراق مشارکت را براساس ناشر، محل عرضه و شرایط معامله دسته‌بندی می‌کنند. شناخت این دسته‌بندی به سرمایه‌گذار کمک می‌کند تا پیش از خرید، مسیر دریافت سود و نحوه نقدکردن سرمایه را بشناسد.

۱) اوراق مشارکت دولتی

این اوراق با هدف تأمین منابع مالی موردنیاز طرح‌های عمرانی و زیرساختی دولت منتشر می‌شوند. پروژه‌های حمل‌ونقل، توسعه شبکه‌های انرژی، طرح‌های عمرانی و سایر پروژه‌های عمومی از جمله زمینه‌های استفاده از این ابزار هستند.

در این نوع اوراق، دولت یا دستگاه اجرایی مربوط در جایگاه ناشر یا متعهد قرار می‌گیرد و شرایط بازپرداخت اصل و سود براساس مجوزها و ضوابط انتشار تعیین می‌شود.

۲) اوراق مشارکت شهرداری‌ها

شهرداری‌ها برای اجرای پروژه‌های شهری از جمله احداث مترو، توسعه حمل‌ونقل عمومی، ساخت پل، نوسازی بافت‌های فرسوده و توسعه زیرساخت‌های شهری از اوراق مشارکت استفاده می‌کنند.

در این روش، منابع مالی از سرمایه‌گذاران جذب و برای اجرای پروژه مشخص هزینه می‌شود. بانک یا مؤسسه‌ای که به‌عنوان ضامن معرفی شده است، نقش مهمی در ساختار تضمین تعهدات مالی اوراق دارد.

۳) اوراق مشارکت شرکتی

شرکت‌های واجد شرایط نیز برای تأمین مالی طرح‌های توسعه‌ای و سرمایه‌گذاری خود سراغ انتشار اوراق مشارکت می‌روند. برای نمونه، یک شرکت تولیدی برای احداث خط تولید جدید یا توسعه ظرفیت کارخانه به منابع مالی نیاز دارد. انتشار اوراق مشارکت یکی از روش‌های تأمین این منابع است.

در این حالت، وضعیت مالی شرکت، اعتبار ناشر، رتبه اعتباری و کیفیت ضمانت اهمیت زیادی دارد. سرمایه‌گذار پیش از خرید باید اطلاعات مربوط به ناشر و تعهدات مندرج در اطلاعیه عرضه را بررسی کند.

نکته مهم: از نظر محل عرضه و معامله نیز این اوراق در دو گروه کلی قرار می‌گیرند:

• الف) اوراق مشارکت بورسی: اوراقی که در بورس تهران یا فرابورس پذیرش شده‌اند و خریدوفروش آن‌ها از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری‌ها انجام می‌شود.
• ب) اوراق مشارکت غیربورسی: اوراقی که عرضه و امور مربوط به آن‌ها براساس شرایط انتشار و از طریق بانک عامل یا سازوکار تعیین‌شده در اطلاعیه انجام می‌شود.

این تفاوت برای سرمایه‌گذار اهمیت زیادی دارد؛ چون مسیر خرید و به‌خصوص فروش پیش از سررسید در این دو گروه یکسان نیست.

اوراق قرضه چیست؟

مهم‌ترین ویژگی‌های اوراق مشارکت

پیش از خرید اوراق مشارکت، آشنایی با ویژگی‌های اصلی آن ضروری است:

۱) قیمت اسمی مشخص: هر ورقه با مبلغ اسمی معینی منتشر می‌شود. قیمت اسمی مبنای محاسبه تعهد بازپرداخت اصل سرمایه در سررسید است.

۲) سررسید مشخص: اوراق برای یک دوره زمانی معین منتشر می‌شوند و تاریخ بازپرداخت اصل سرمایه در اطلاعیه انتشار درج می‌شود.

۳) سود دوره‌ای: دارندگان اوراق براساس برنامه پرداخت تعیین‌شده، سود دریافت می‌کنند. فاصله پرداخت‌ها در همه اوراق یکسان نیست و در امیدنامه یا اطلاعیه انتشار مشخص می‌شود.

۴) ضمانت بازپرداخت: ساختار ضمانت به نوع اوراق و ناشر بستگی دارد. بانک، مؤسسه مالی یا نهادهای تعیین‌شده در اسناد انتشار، نقش ضامن یا متعهد پرداخت را بر عهده می‌گیرند.

۵) قابلیت معامله: اوراق پذیرفته‌شده در بورس و فرابورس در بازار ثانویه معامله می‌شوند. بنابراین دارنده برای خروج از سرمایه‌گذاری لزوماً نیازی به انتظار تا سررسید ندارد.

۶) معافیت مالیاتی: سود و جوایز متعلق به اوراق مشارکت براساس بند ۵ ماده ۱۴۵ قانون مالیات‌های مستقیم از پرداخت مالیات معاف است.

سود اوراق مشارکت چگونه محاسبه می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین معیارهای انتخاب اوراق مشارکت، نرخ سود آن است. این نرخ در زمان انتشار مشخص می‌شود و مبنای محاسبه پرداخت‌های دوره‌ای قرار می‌گیرد.

برای درک بهتر، فرض کنید یک سرمایه‌گذار ۱۰۰ میلیون تومان اوراق مشارکت با نرخ سود سالانه ۲۴ درصد خریداری کرده است. اگر سود هر سه ماه یک‌بار پرداخت شود، محاسبه به شکل زیر خواهد بود:

• مبلغ سرمایه‌گذاری: ۱۰۰ میلیون تومان
• نرخ سود سالانه: ۲۴ درصد
• نرخ سود سه‌ماهه: ۶ درصد
• سود هر دوره سه‌ماهه: ۶ میلیون تومان
• مجموع سود یک سال: ۲۴ میلیون تومان

در این مثال، سرمایه‌گذار طی یک سال چهار بار مبلغ ۶ میلیون تومان سود دریافت می‌کند و در سررسید نیز اصل سرمایه به او بازپرداخت می‌شود.

البته این محاسبه براساس فرض پرداخت سود ثابت و سه‌ماهه انجام شده است. دوره پرداخت سود و نرخ هر ورقه در اطلاعیه انتشار آن مشخص می‌شود.

سود اوراق مشارکت چه زمانی پرداخت می‌شود؟

تاریخ پرداخت سود در اطلاعیه انتشار اوراق تعیین می‌شود. برخی اوراق سود ماهانه و برخی دیگر سود سه‌ماهه، شش‌ماهه یا سالانه دارند.

در اوراق بورسی، پرداخت سود معمولاً از طریق شرکت سپرده‌گذاری مرکزی و به حساب بانکی ثبت‌شده سرمایه‌گذار در سامانه سجام انجام می‌شود. در سایر اوراق نیز عامل پرداخت معرفی‌شده در اسناد انتشار، مسئول انجام تعهدات مربوط است.

سرمایه‌گذار باید به تاریخ پرداخت سود توجه داشته باشد؛ به‌خصوص زمانی که اوراق را در بازار ثانویه و نزدیک به تاریخ پرداخت خریداری می‌کند.

مراحل خرید اوراق مشارکت

روش خرید به محل عرضه اوراق بستگی دارد. اوراق بورسی از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری‌ها و اوراق غیربورسی براساس سازوکار اعلام‌شده توسط ناشر و بانک عامل خریداری می‌شوند.

الف) خرید اوراق مشارکت از بورس و فرابورس

برای خرید اوراق مشارکت بورسی، مراحل زیر را دنبال کنید:

۱) ثبت‌نام در سامانه سجام و دریافت کد بورسی

اولین قدم، ثبت‌نام در سامانه سجام و انجام احراز هویت است. پس از تکمیل فرایند، کد بورسی برای سرمایه‌گذار صادر می‌شود.

۲) انتخاب کارگزاری

برای انجام معاملات به یک کارگزاری دارای مجوز از سازمان بورس نیاز دارید. پس از ثبت‌نام در کارگزاری، اطلاعات ورود به سامانه معاملات آنلاین در اختیار شما قرار می‌گیرد.

۳) جست‌وجوی نماد اوراق مشارکت

در سامانه معاملاتی کارگزاری، نماد موردنظر را جست‌وجو کنید. اطلاعات مربوط به قیمت، تعداد اوراق قابل معامله، حجم معاملات و سفارش‌های خریدوفروش نمایش داده می‌شود.

۴) بررسی اطلاعات و شرایط انتشار

پیش از ثبت سفارش، نرخ سود، تاریخ سررسید، برنامه پرداخت سود، نام ناشر، ضامن و شرایط بازارگردانی را بررسی کنید. این اطلاعات در اطلاعیه‌های رسمی و اسناد انتشار اوراق درج شده‌اند.

۵) ثبت سفارش خرید

پس از بررسی اطلاعات، تعداد اوراق موردنظر و قیمت خرید را در سامانه وارد کنید. با تطبیق سفارش خرید و فروش، معامله انجام می‌شود و اوراق در دارایی بورسی شما قرار می‌گیرند.

ب) خرید اوراق مشارکت از بانک

برخی اوراق مشارکت از طریق بانک عامل عرضه می‌شوند. در این روش، سرمایه‌گذار باید به بانک معرفی‌شده در اطلاعیه انتشار مراجعه کند و براساس شرایط اعلام‌شده، مراحل خرید را انجام دهد.

مدارک هویتی، اطلاعات حساب بانکی و تکمیل فرم‌های مربوط از جمله مراحل معمول این فرایند هستند. جزئیات ثبت‌نام، حداقل مبلغ خرید و نحوه پرداخت سود در اطلاعیه هر انتشار مشخص می‌شود.

بنابراین، برای خرید اوراق غیربورسی باید ابتدا اطلاعیه رسمی انتشار را بررسی کنید تا بانک عامل، زمان عرضه و شرایط خرید مشخص شود.

نحوه فروش اوراق مشارکت چگونه است؟

فروش اوراق مشارکت به نوع آن بستگی دارد. سرمایه‌گذاران در اوراق پذیرفته‌شده در بورس و فرابورس از طریق بازار ثانویه اقدام به فروش می‌کنند.

الف) فروش اوراق مشارکت در بورس و فرابورس

اگر اوراق شما در بازار سرمایه معامله می‌شود، مراحل فروش به این صورت است:

۱) وارد سامانه معاملاتی کارگزاری شوید.

۲) به بخش دارایی‌ها یا سبد سرمایه‌گذاری بروید.

۳) نماد اوراق مشارکت موردنظر را انتخاب کنید.

۴) تعداد اوراق و قیمت پیشنهادی فروش را وارد کنید.

۵) سفارش را ثبت کنید و منتظر تطبیق آن با سفارش خریداران بمانید.

پس از انجام معامله، وجه حاصل از فروش مطابق مقررات تسویه معاملات به حساب شما واریز می‌شود.

ب) فروش اوراق مشارکت پیش از سررسید

یکی از مزایای اوراق پذیرفته‌شده در بازار سرمایه، قابلیت فروش پیش از سررسید است. بااین‌حال، قیمت فروش لزوماً برابر با مبلغی نیست که سرمایه‌گذار در زمان خرید پرداخت کرده است.

قیمت اوراق در بازار ثانویه تحت تأثیر عواملی مانند نرخ سود اوراق جدید، مدت باقی‌مانده تا سررسید، میزان تقاضا و شرایط نقدشوندگی قرار دارد.

برای مثال، فرض کنید یک سرمایه‌گذار اوراقی با نرخ سود سالانه ۲۲ درصد خریداری کرده است. مدتی بعد، اوراق مشابه با نرخ سود ۲۸ درصد وارد بازار می‌شوند. در چنین شرایطی، خریداران برای خرید اوراق قدیمی با نرخ سود پایین‌تر، قیمت کمتری پیشنهاد می‌دهند. در نتیجه، قیمت بازار اوراق قبلی کاهش پیدا می‌کند.

به همین دلیل، فروش پیش از سررسید گاهی با سود کمتر از انتظار یا حتی زیان همراه است.

آیا اوراق مشارکت غیربورسی را هم می‌توان پیش از سررسید فروخت؟

شرایط فروش این اوراق به ضوابط انتشار و مقررات مربوط بستگی دارد. بازخرید پیش از سررسید توسط بانک‌ها در همه اوراق مجاز نیست و آیین‌نامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت نیز محدودیت‌هایی در این زمینه در نظر گرفته است.

بنابراین، پیش از خرید اوراق غیربورسی، شرایط انتقال، بازخرید و تسویه زودتر از موعد را بررسی کنید. نباید قابلیت بازخرید بانکی را برای تمام اوراق مشارکت یکسان فرض کرد.

تفاوت اوراق مشارکت با سایر اوراق بدهی

اوراق مشارکت تنها ابزار تأمین مالی در بازار سرمایه نیست. اوراق اجاره، مرابحه و اسناد خزانه اسلامی نیز در گروه ابزارهای مالی اسلامی قرار می‌گیرند؛ اما ساختار و مبنای انتشار آن‌ها متفاوت است.

تفاوت اصلی اوراق مشارکت با اوراق اجاره و مرابحه در مبنای اقتصادی و حقوقی انتشار آن‌هاست. در اوراق مشارکت، تأمین مالی به یک طرح مشارکتی ارتباط دارد؛ در اوراق اجاره، منافع دارایی مبنای انتشار است و در اوراق مرابحه، معامله کالا یا خدمات با سود مشخص اساس ساختار مالی را تشکیل می‌دهد.

مزایا و معایب سرمایه‌گذاری در اوراق مشارکت

اوراق مشارکت برای بخشی از سرمایه‌گذاران جذاب است؛ اما این ابزار نیز محدودیت‌ها و ریسک‌های خاص خود را دارد.

الف) مزایای اوراق مشارکت

۱) دریافت سود دوره‌ای: سرمایه‌گذار در فواصل زمانی مشخص درآمد دریافت می‌کند و برای برنامه‌ریزی مالی، جریان نقدی قابل پیش‌بینی‌تری در اختیار دارد.

۲) نوسان کمتر نسبت به سهام: قیمت این اوراق معمولاً نوسان کمتری از سهام شرکت‌ها دارد؛ هرچند در بازار ثانویه همچنان تحت تأثیر تغییر نرخ سود قرار می‌گیرد.

۳) معافیت مالیاتی سود: سود و جوایز متعلق به اوراق مشارکت طبق قانون مالیات‌های مستقیم معاف از مالیات است.

۴) تنوع‌بخشی به سبد سرمایه‌گذاری: اضافه‌کردن اوراق مشارکت به سبد دارایی‌ها، وابستگی سرمایه‌گذار به نوسانات بازار سهام را کاهش می‌دهد.

۵) شفافیت شرایط مالی: نرخ سود، تاریخ سررسید، دوره پرداخت و سایر تعهدات در اسناد انتشار مشخص می‌شوند.

ب) معایب و ریسک‌های اوراق مشارکت

۱) ریسک تورم: اگر نرخ تورم از نرخ سود اوراق بیشتر باشد، قدرت خرید سرمایه‌گذار کاهش پیدا می‌کند.

۲) ریسک نقدشوندگی: نبود تقاضای کافی در بازار ثانویه، فروش سریع اوراق را دشوار می‌کند. حضور بازارگردان فعال در این زمینه اهمیت دارد.

۳) ریسک نکول: ناتوانی ناشر یا ضامن در انجام تعهدات مالی، ریسک اصلی این سرمایه‌گذاری است.

۴) ریسک تغییر نرخ سود: افزایش نرخ سود در بازار، قیمت اوراق با نرخ سود پایین‌تر را تحت فشار قرار می‌دهد.

۵) هزینه فرصت: سرمایه‌گذاری در اوراق با بازده مشخص، سرمایه را از فرصت‌های دیگر مانند سهام، طلا یا سایر دارایی‌ها دور نگه می‌دارد.

پیش از خرید اوراق مشارکت به چه نکاتی توجه کنیم؟

صرفاً نگاه‌کردن به نرخ سود برای انتخاب اوراق مشارکت کافی نیست. چند عامل مهم در ارزیابی این سرمایه‌گذاری نقش دارند:

۱) اعتبار ناشر و ضامن

نام ناشر و ضامن را بررسی کنید. ضمانت بانکی، دولتی یا سایر انواع ضمانت از نظر ساختار حقوقی و میزان اتکا یکسان نیستند. اعتبار ضامن و تعهدات دقیق او اهمیت زیادی دارد.

۲) نرخ سود و دوره پرداخت

نرخ سود سالانه و فاصله زمانی پرداخت‌ها را با نیازهای مالی خود مقایسه کنید. اگر به درآمد ماهانه نیاز دارید، اوراقی با پرداخت سالانه انتخاب مناسبی برای جریان نقدی شما نیست.

۳) تاریخ سررسید

سررسید اوراق باید با افق سرمایه‌گذاری شما تناسب داشته باشد. خرید اوراق بلندمدت با هدف استفاده کوتاه‌مدت از سرمایه، ریسک فروش در شرایط نامناسب بازار را افزایش می‌دهد.

۴) وضعیت معاملات و بازارگردان

حجم معاملات، ارزش معاملات و فاصله قیمت پیشنهادی خرید و فروش را بررسی کنید. بازارگردان فعال به حفظ نقدشوندگی کمک می‌کند؛ اما فروش اوراق را در هر شرایطی با قیمت دلخواه تضمین نمی‌کند.

۵) بازده تا سررسید

اگر اوراق را با قیمتی متفاوت از مبلغ اسمی خریداری می‌کنید، نرخ سود اسمی به‌تنهایی معیار مناسبی برای ارزیابی سرمایه‌گذاری نیست. بازده تا سررسید، قیمت خرید، سودهای باقی‌مانده و مبلغ دریافتی در سررسید را در محاسبه لحاظ می‌کند.

نکته پایانی: نرخ سود بالا به‌تنهایی دلیل مناسبی برای انتخاب یک ورقه نیست. اعتبار ناشر، کیفیت ضمانت، سررسید، بازده تا سررسید و نقدشوندگی از جمله عواملی هستند که پیش از سرمایه‌گذاری باید بررسی شوند.