سرمایه گذاری چیست و چه روشهایی دارد؟
راستش ما ایرانیها آنقدرها هم با سرمایهگذاری بیگانه نیستیم. در گذشته نه چندان دور، بسیاری از زنان خانهدار ایرانی بهصورت سنتی پولهای اضافه (پولهایی که پس از مخارج روزمره باقی میماند) به طلا تبدیل میکردند و هر وقت که لازم میشد این طلاها را میفروختند. اما سرمایهگذاری فقط منحصر به خرید طلا نمیشود. اجازه بدهید مفهوم سرمایهگذاری را کمی دقیقتر بررسی کنیم.
تعریف سرمایهگذاری
سرمایه گذاری چیست؟ عبارت است از یک دارایی (هر چیزی که دارای ارزش اقتصادی باشد) که با هدف درآمدزایی یا افزایش قیمت در آینده خریداری شده باشد. وقتی شخصی یک دارایی (از قبیل زمین، طلا، سهام و اوراق مشارکت) را میخرد هدفش مصرف کردن آن دارایی نیست، بلکه قصد دارد از این دارایی در آینده به عنوان ابزاری برای کسب ثروت استفاده کند. یک سرمایهگذاری همواره با هزینه کردن چیزی در زمان حال (مانند پول، زمان یا تلاش فردی) همراه است، به این امید که بازدهی آن در آینده، بیشتر از چیزی باشد که امروز صرفش شده.
برای نمونه، وقتی کسی خانهای را به قصد سرمایهگذاری میخرد، هدفش این است که این خانه را در آینده با قیمت بالاتری بفروشد یا اینکه خانه را اجاره بدهد و از آن بازدهی کسب کند.
در خرید و فروش داراییها، انتقال وجه به حساب طرف معامله نیز بخشی از فرایند است. پیش از واریز، مشخصات حساب مقصد را بررسی کنید و در صورت نیاز به شناسه بانکی، از خدمت شماره شبا برای دریافت یا تبدیل شناسه حساب استفاده کنید.
سرمایهگذاری چگونه عمل میکند؟
هدف از عمل سرمایهگذاری کسب بازدهی و افزایش قیمت دارایی پایه در طول زمان است. میتوانیم از اصطلاح سرمایهگذاری درباره هر سازوکاری که هدفش کسب درآمد در آینده باشد استفاده کنیم. فعالیتهایی از قبیل خرید اوراق قرضه (یا مشارکت)، خرید سهام، خرید ملک و غیره همگی انواع مختلفی از سرمایهگذاری به شمار میآیند. علاوه بر اینها، خرید کارخانه یا کارگاهی که بتواند محصول خاصی تولید کند هم نوعی سرمایهگذاری است.
بهطور کلی هر فعالیتی که به امید افزایش درآمدزایی در آینده انجام شود میتواند در زمره سرمایهگذاری قرار بگیرد. برای نمونه، وقتی کسی تصمیم میگیرد یک دوره آموزشی یا تحصیلی را به پایان برساند، معمولا هدف اصلیاش این است که دانش و مهارت خودش را در یک زمینه خاص پرورش بدهد و در نهایت از این دانش و مهارت برای کسب درآمد بیشتر استفاده کند. بنابراین چنین فعالیتی هم نوعی سرمایهگذاری تلقی میشود.
ریسک سرمایه گذاری چیست؟
از آنجا که سرمایهگذاری با انتظار کسب بازده در آینده انجام میشود، همواره احتمال زیان نیز وجود دارد. ممکن است دارایی خریداریشده درآمدی ایجاد نکند یا ارزش آن کاهش یابد؛ برای نمونه، عملکرد ضعیف یک شرکت، افت بازار یا تغییر شرایط اقتصادی میتواند بر ارزش سهام آن اثر منفی بگذارد.
اگر برای تأمین سرمایه یا خرید دارایی به دریافت تسهیلات فکر میکنید، هزینه تأمین مالی و توان بازپرداخت را هم جزو ریسکهای تصمیمتان قرار دهید. بررسی گزارش اعتبارسنجی بانکی میتواند به شناخت وضعیت اعتباری پیش از درخواست وام کمک کند.
تفاوت مهم پسانداز و سرمایهگذاری در هدف و میزان پذیرش ریسک است. پسانداز معمولاً برای نگهداری پول و دسترسی به آن در آینده انجام میشود، درحالیکه سرمایهگذاری با هدف کسب بازده صورت میگیرد و ممکن است با نوسان یا زیان همراه باشد. البته نگهداری پول نقد یا سپرده نیز میتواند در برابر تورم و کاهش قدرت خرید آسیبپذیر باشد.
روشهای سرمایهگذاری پر سود کدامند؟
سرمایهگذاری را میتوان از دیدگاههای مختلف دستهبندی کرد. سرمایهگذاران کشور ما بهشکل سنتی سرمایهگذاری را به سرمایهگذاری در طلا، ارز، ملک و اوراق بهادار تقسیمبندی میکنند که هر کدام ریسکها و مزایای خودش را دارد. بیشتر سرمایهگذاران هم تلاش میکنند سبدی از انواع این سرمایهگذاریها تشکیل بدهند و در دورههای مختلف و بسته به شرایط اقتصادی، وزندهی سبدشان را تغییر بدهند. مثلا زمانهایی که بازار سهام صعودی است بخش بزرگتری از سبدشان را به سهام اختصاص میدهند و زمانهایی که بازار سهام روند نزولی در پیش میگیرد، سرمایهشان را به سمت اوراق با درآمد ثابت و طلا هدایت میکنند.
پسانداز و سرمایهگذاری هر دو با هدف مدیریت منابع مالی انجام میشوند؛ تفاوت اصلی آنها در هدف، افق زمانی و میزان پذیرش ریسک است. سرمایهگذاری میتواند بازده ایجاد کند، اما احتمال زیان را نیز به همراه دارد.
اما میشود سرمایهگذاری را از جهات دیگری هم دستهبندی کرد:
سرمایهگذاری اقتصادی
رشد اقتصادی هر کشوری وابسته به سرمایهگذاری است. وقتی شرکتها و نهادهای مختلف به سوی سرمایهگذاریهای منطقی (در بخشهای مختلفی همچون صنعت، گردشگری، کشاورزی و غیره) رو میآورند، نتیجهای که معمولا حاصل میشود رشد اقتصادی است.
برای نمونه شرکتی را تصور کنید که کالای مصرفی خاصی را تولید میکند. این شرکت با سرمایهگذاری روی یک خط تولید جدید، مقدار کالای تولیدی خود را افزایش میدهد و در نتیجه کالای بیشتری در اختیار مصرفکنندگان قرار میگیرد. اگر تعداد زیادی از این شرکتها وجود داشته باشند که با سرمایهگذاری روی مجموعههای تولیدی جدید کالای نهاییشان را افزایش بدهند، تولید ناخالص داخلی (یا همان GDP) افزایش خواهد یافت و با رشد اقتصادی مواجه خواهیم شد.
نکته ۱: توجه داشته باشید که این نوع سرمایهگذاری در واقع برای سرمایههای بزرگ مناسب است و سرمایههای کوچک شاید نتوانند مستقیما وارد فعالیتهای اینچنینی شوند. بازار سهام و صندوقهای سرمایهگذاری ابزارهایی برای سرمایهگذاری غیرمستقیم روی چنین فعالیتهایی هستند.
نکته ۲: در دوره رشد اقتصادی، برخی شرکتها ممکن است از افزایش تقاضا و تولید منتفع شوند؛ بااینحال انتخاب سهم باید بر اساس بررسی وضعیت مالی، ارزشگذاری، برنامههای شرکت و ریسکهای آن انجام شود.
ابزارهای سرمایهگذاری
بانکهای سرمایهگذاری یکی از مدرنترین نهادهای مالی دنیا هستند که کارشان ارائه انواع ابزارهای سرمایهگذاری برای افراد و شرکتها است. چند سالی است که در ایران هم بانکهای سرمایهگذاری فعال شدهاند که بیشتر با عنوان «شرکتهای تامین سرمایه» شناخته میشوند. هدف این شرکتها این است که ابزارهای مالی جدیدی طراحی کنند و در اختیار افراد و شرکتها قرار بدهند و فرایند سرمایهگذاری را تسهیل کنند.
شرکتهای تامین سرمایه در واقع نوعی واسطه بین سرمایههای کوچک و شرکتهای بزرگ به حساب میآیند. گستره فعالیت این شرکتها وسیع است، ولی مهمترین ابزارهایی که برای سرمایهگذاران خرد فراهم میکنند انواع صندوقهای سرمایهگذاری (صندوقهای درآمد ثابت، صندوقهای سرمایهگذاری در طلا، صندوقهای مختلط و صندوقهای سهامی) است.
نکته: سرمایهگذاران عادی که فرصت بررسی تمام شرکتهای بازار سرمایه را ندارند و در عین حال تمایل دارند از مزایای بازار سرمایه بهرهمند شوند، میتوانند سراغ شرکتهای تامین سرمایه بروند و از ابزارهای این شرکتها برای سرمایهگذاری استفاده کنند.
سرمایهگذاری یا نوسانگیری؟
سرمایهگذاری و نوسانگیری دو مقوله جدا از هماند. سرمایه گذاری معمولا عبارت است از خرید و نگهداری یک دارایی بهمدت طولانی با هدف بهرهمندی از منافع بلندمدت. اما در نوسانگیری (که در ادبیات بازار سرمایه ما به آن «سفتهبازی» هم میگویند)، معمولا شخص تلاش میکند از نوسانهای کوتاهمدت بازار برای کسب سود استفاده کند. به عبارت سادهتر، هدف نوسانگیرها از خرید یک دارایی خاص، مالکیت آن دارایی نیست و معمولا بهسرعت هم آن دارایی را نقد میکنند و سراغ موقعیت نوسانگیری بعدی میروند.
نکته: بازارهای مالی در کوتاهمدت ممکن است با نوسانهای شدیدی همراه باشند. به همین دلیل نوسانگیری فعالیت پرریسکی محسوب میشود. سرمایهگذاری بلندمدت میتواند وابستگی تصمیمگیری به نوسانهای کوتاهمدت را کمتر کند، اما ریسک کاهش ارزش دارایی، افت بازار یا نیاز به نقدکردن در زمان نامناسب را از بین نمیبرد.
انواع مدلهای سرمایه گذاری کدامند
تا اینجا با مفهوم سرمایهگذاری و انواع آن آشنا شدیم. اکنون میخواهیم ببینیم در ایران چه موقعیتهایی برای سرمایهگذاری وجود دارد.
سرمایهگذاری در املاک و مستغلات
سرمایهگذاری در املاک (مسکن، مغازه و زمین) یکی از روشهای رایج سرمایهگذاری است. یکی دو دهه پیش که ساختوساز مسکن در ایران رونق گرفته بود و اصطلاح «انبوهسازی» را زیاد از رادیو و تلویزیون میشنیدیم، یکی از سودآورترین روشهای کسب ثروت سرمایهگذاری روی ساختوساز مسکن بود. در آن دوره، از آنجا که در بخش ساختوساز، تولید ثروت از طریق تولید مسکن انجام میشد با تولید ثروت واقعی طرف بودیم.
بازدهی ملک به موقعیت جغرافیایی، قیمت خرید، هزینههای نگهداری، شرایط اجاره و وضعیت بازار بستگی دارد. به همین دلیل نمیتوان رشد قیمت در یک شهر یا دوره را به همه املاک تعمیم داد؛ پیش از خرید باید هزینههای معامله، امکان اجارهدادن و مدتزمان احتمالی فروش را بررسی کرد.
توجه به چند نکته کلی هنگام سرمایهگذاری در بخش املاک میتواند مفید باشد.
نکته ۱: قیمت مسکن در دورههای مختلف میتواند رشد کند، ثابت بماند یا کاهش یابد. خرید در اوج هیجان بازار ممکن است سرمایه را برای مدت طولانی درگیر کند؛ بنابراین قیمت منطقه، عرضه و تقاضا و توان نگهداری دارایی را بررسی کنید.
نکته ۲: نقدشوندگی یکی از نکاتی است که هنگام سرمایهگذاری روی املاک باید در نظر بگیرید. خرید ملک معمولاً به سرمایه بالایی نیاز دارد و در دورههایی که قدرت خرید کاهش مییابد، پیدا کردن خریدار و فروش سریع ممکن است دشوار شود. از سوی دیگر، برای نقد کردن ملک معمولاً باید کل دارایی را یکجا بفروشید و نمیتوانید تنها بخشی از آن را نقد کنید.
نکته ۳: زمین و واحد تکمیلشده الگوی هزینه و درآمد متفاوتی دارند. زمین معمولاً درآمد اجاره مستقیم ندارد، درحالیکه ملک تکمیلشده ممکن است از اجاره درآمد ایجاد کند؛ اما انتخاب بهتر به موقعیت، هزینه ساخت و نگهداری، تقاضا و افق زمانی بستگی دارد.
نکته ۴: برای سرمایهگذاری در املاک، لازم نیست حتما پول خیلی زیادی داشته باشید. خرید ملک در بسیاری از شهرهای بزرگ به سرمایه اولیه قابلتوجهی نیاز دارد و ممکن است برای بخشی از خریداران در دسترس نباشد. اگر پولتان به خرید خانه در مناطق مسکونی گرانقیمت نمیرسد، میتوانید به فکر سرمایهگذاری در شهرهای کوچکتر باشید. البته به این شرط که خوب تحقیق و بررسی بکنید و روی زمین یا ملکی سرمایهگذاری کنید که موقعیت مناسبی داشته باشد.
سرمایهگذاری در طلا، نقره و ارز
سرمایهگذاری در طلا یکی از روشهای شناختهشده برای نگهداری بخشی از دارایی است. طلا در برخی دورهها میتواند نقش پوششی در برابر تورم یا نااطمینانی اقتصادی داشته باشد؛ بااینحال قیمت آن تحت تأثیر نرخ ارز، قیمت جهانی و شرایط بازار نوسان میکند و در همه بازهها تضمینی برای حفظ ارزش وجود ندارد.
نکته۱: طلا دارایی مولد به معنای ایجاد جریان نقدی از فعالیت اقتصادی نیست. ممکن است در برخی دورهها در برابر تورم نقش پوششی داشته باشد، اما قیمت آن نیز نوسان میکند و در همه دورهها همپای تورم حرکت نمیکند.
نکته ۲: ارزهای رایج نیز میتوانند در برابر تورم و تغییر سیاستهای پولی قدرت خرید خود را از دست بدهند. نگهداری ارز علاوه بر این، با ریسک تغییر نرخ برابری و محدودیتهای احتمالی بازار همراه است؛ بنابراین آن را نیز نباید گزینهای بدون ریسک در نظر گرفت.
نکته ۳: رابطه نرخ ارز، رشد اقتصادی و قیمت طلا پیچیده است و نمیتوان تنها با یک شاخص درباره مسیر آتی قیمت طلا نتیجهگیری کرد.
نکته ۴: خرید طلای فیزیکی ریسک نگهداری دارد. به عبارت دیگر، اگر پولتان را بدهید و سکه طلا بخرید، نگهداری از آن به عهده خودتان است. اگر نمیخواهید این ریسک را بپذیرید، میتوانید سراغ گواهیهای سپرده طلا یا صندوقهای سرمایهگذاری با پشتوانه طلا بروید.
نکته ۵: انتخاب میان طلا و ارز به هدف سرمایهگذاری، افق زمانی، نیاز به نقدشوندگی و میزان ریسکپذیری بستگی دارد. پیشبینی قطعی روند کوتاهمدت هیچیک از این بازارها ممکن نیست؛ بنابراین پیش از تصمیم، قیمت روز طلا و سکه را بررسی کنید و از تمرکز همه دارایی روی یک گزینه بپرهیزید.
سرمایهگذاری در بورس
سرمایه گذاری در بورس چیست؟ یکی از ویژگیهای بازار سرمایه این است که امکان مشارکت با مبالغ نسبتاً محدود را فراهم میکند؛ بااینحال حداقل سفارش، کارمزد و مقررات معاملاتی ممکن است تغییر کند و باید پیش از ثبت سفارش از کارگزاری یا مقررات رسمی همان زمان بررسی شود. عرضههای اولیه نیز شرایط و سازوکار خاص خود را دارند و نباید از آنها انتظار بازدهی قطعی داشت.
بازار سهام امکان مشارکت در مالکیت شرکتها و بهرهمندی از رشد احتمالی آنها را فراهم میکند، اما بازدهی آن به عملکرد شرکت، قیمت خرید و شرایط بازار وابسته است. قیمت سهام ممکن است کاهش یابد و حتی سرمایهگذار بخشی از اصل سرمایه خود را از دست بدهد؛ بنابراین شناخت شرکت، تنوعبخشی و توجه به افق زمانی اهمیت دارد.
نکته ۱: اگر بخشی از دارایی شما سهام عدالت است، وضعیت آن را از طریق استعلام سهام عدالت بررسی کنید. برای شروع سرمایهگذاری مستقیم در سهام نیز ابتدا با سازوکار بازار و ریسکهای آن آشنا شوید؛ خرید عرضههای اولیه هم شرایط و ریسکهای خاص خود را دارد.
نکته ۲: بدون مطالعه و شناخت ریسک، بخش بزرگی از دارایی را وارد بازار سهام نکنید. صندوقهای سرمایهگذاری میتوانند امکان سرمایهگذاری غیرمستقیم و مدیریت حرفهای دارایی را فراهم کنند، اما عملکرد آنها تضمینشده نیست و باید نوع صندوق، ترکیب دارایی، هزینهها و سابقه عملکرد را بررسی کنید.
نکته ۳: صندوقهای سرمایهگذاری مبتنی بر طلا نیز یکی از راههای غیرمستقیم سرمایهگذاری در این فلز هستند. پیش از خرید واحدهای هر صندوق، مجوز فعالیت، امیدنامه، ترکیب دارایی، هزینهها و شرایط معامله آن را از مراجع رسمی و اطلاعات منتشرشده صندوق بررسی کنید.
اگر میخواهید پیش از انتخاب سهم، با اصول ورود به بازار و روشهای رایج سرمایهگذاری در بورس بیشتر آشنا شوید، راهنمای زیر را بخوانید:
اصول و روشهای سرمایه گذاری در بورس
سرمایهگذاری در اوراق بهادار
انواع اوراق بهادار یکی دیگر از فرصتهای سرمایهگذاری در ایران به شمار میآیند. سهام شرکتها یکی از همین اوراق بهادار هستند که همانطور که گفتیم سرمایهگذاری روی این نوع اوراق بهادار به دانش و مهارت بالایی نیاز دارد و با ریسک بالایی همراه است.
انواع دیگری از اوراق بهادار، مانند اوراق مشارکت و سایر اوراق بدهی، نیز وجود دارند. شرایط پرداخت، نوع ضمانت، ناشر، سررسید و ریسک اعتباری هر ورقه میتواند متفاوت باشد؛ بنابراین نباید همه آنها را دارای سود یا بازده تضمینشده دانست. صندوقهای با درآمد ثابت نیز بخشی از دارایی خود را در اوراق و ابزارهای مالی سرمایهگذاری میکنند، اما آنها هم بدون ریسک نیستند و بازدهی آیندهشان تضمین نمیشود.
برای آشنایی با سازوکار یکی از ابزارهای بدهی و روشهای معامله آن، راهنمای اوراق مشارکت را هم مطالعه کنید:
اوراق مشارکت چیست؟ راهنمای کامل خرید، فروش و دریافت سود
سرمایه گذاری در صندوقهای سرمایهگذاری
خوشبختانه در سالهای اخیر صندوقهای سرمایهگذاری رونق گرفتهاند و امکانهای تازهای برای سرمایهگذاری فراهم کردهاند. صندوقهای سرمایهگذاری بهطور کلی به سه دسته تقسیم میشوند: صندوقهای با درآمد ثابت، صندوقهای مختلط و صندوقهای سهامی. نوع دیگری از صندوقها هم هستند که به اسم صندوقهای با پشتوانه طلا شناخته میشوند.
صندوقهای با درآمد ثابت عمدتاً در سپردهها و اوراق بهادار با درآمد ثابت سرمایهگذاری میکنند. ریسک آنها با صندوقهای سهامی متفاوت است و ممکن است در برخی شرایط کمتر باشد، اما بدون ریسک نیستند؛ ریسک اعتباری، نرخ سود و نقدشوندگی میتواند بر عملکرد آنها اثر بگذارد. شیوه و دوره تقسیم سود نیز به مقررات و امیدنامه هر صندوق بستگی دارد.
صندوقهای مختلط و سهامی بخشی از دارایی خود را در سهام سرمایهگذاری میکنند و در نتیجه بیشتر در معرض نوسان بازار سهام قرار دارند. بازده سرمایهگذار میتواند از تغییر ارزش واحدها و در صورت پیشبینی در امیدنامه، از پرداختهای دورهای حاصل شود؛ هیچیک از این بازدهها قطعی نیست.
صندوقهای با پشتوانه طلا هم بیشتر روی طلا سرمایهگذاری میکنند و در نتیجه نوسان قیمت واحدهای آنها معمولاً از تغییرات بازار طلا اثر میپذیرد؛ بااینحال ترکیب دارایی و سازوکار هر صندوق میتواند تفاوتهایی ایجاد کند.
نکته: در حال حاضر واحدهای تعدادی از صندوقهای سرمایهگذاری در بازار بورس خریدوفروش میشوند. به عبارت دیگر، اگر کد بورسی داشته باشید، میتوانید واحدهای این صندوقها را از طریق پنل کارگزاریتان خریدوفروش کنید.
سرمایهگذاری در بانک
یکی از روشهای رایج نگهداری پول، افتتاح حساب سپرده در بانک است. سپرده بانکی برخلاف سهام و طلا، نوسان قیمت روزانه ندارد و شرایط سود و برداشت آن در قرارداد حساب مشخص میشود؛ بااینحال بازده واقعی آن پس از درنظرگرفتن تورم، شرایط برداشت و ضوابط بانک باید سنجیده شود. برای ارزیابی نتیجه، نرخ سود اسمی را با تورم همان دوره مقایسه کنید؛ اگر بازده سپرده کمتر از تورم باشد، قدرت خرید سرمایه ممکن است کاهش یابد.
نکته: شرایط سود سپرده و نرخهای اعلامی بانکها ممکن است در طول زمان تغییر کند. پیش از افتتاح حساب، نرخ سود، مدت سپردهگذاری، جریمه برداشت زودتر از موعد و سایر شروط قرارداد را بررسی کنید و بازده احتمالی را با نیاز خود به نقدشوندگی و افق زمانیتان بسنجید.
جدول مقایسهای سود سپرده بلندمدت یکساله
سوالات متداول
سرمایهگذاری با پسانداز چه تفاوتی دارد؟
پسانداز معمولاً برای نگهداری پول و دسترسی به آن در آینده انجام میشود؛ سرمایهگذاری با هدف کسب بازده صورت میگیرد و ممکن است با نوسان یا زیان همراه باشد. حتی نگهداری پول نقد نیز در برابر تورم میتواند قدرت خرید را کاهش دهد.
کدام روش سرمایهگذاری سود بیشتری دارد؟
روش واحدی وجود ندارد که در همه شرایط بیشترین بازده را داشته باشد. بازده احتمالی هر گزینه به قیمت ورود، افق زمانی، شرایط بازار، هزینهها و میزان ریسکپذیری سرمایهگذار بستگی دارد.
آیا صندوقهای سرمایهگذاری بدون ریسک هستند؟
خیر. میزان و نوع ریسک صندوقها به ترکیب دارایی، بازار هدف، مدیر صندوق و شرایط اقتصادی بستگی دارد. پیش از خرید واحدها، امیدنامه، ترکیب دارایی و هزینههای صندوق را بررسی کنید.
آیا سرمایهگذاری بلندمدت ریسک را از بین میبرد؟
خیر. افق زمانی بلندمدت ممکن است به مدیریت نوسانهای کوتاهمدت کمک کند، اما احتمال افت ارزش دارایی یا زیان را از بین نمیبرد.
پیش از انتخاب روش سرمایهگذاری چه عواملی را باید بررسی کرد؟
هدف مالی، مدتزمان سرمایهگذاری، نیاز به نقدشوندگی، میزان تحمل زیان، هزینههای معامله و تنوع داراییها را بررسی کنید. همچنین اطلاعات و مجوزهای رسمی ابزار یا صندوق موردنظر را بخوانید.
