منظور از عملیات بازار باز بانکی چیست؟
بازار باز بانکی به زبان ساده، خرید و فروش اوراق بدهی دولت (اسناد خزانه اسلامی) در بازار ثانویهای است که بین بانکها برای معاملات این اسناد راهاندازی شده است. اما بانک مرکزی طی چه پروسهای به این اسناد دست مییابد تا امکان خرید و فروشش را داشته باشد؟ بانک مرکزی برای پاسخ به این سئوال عملیاتی را طراحی کرده که طی آن، به جای قرض دادن صرف به بانکها در قالب خط اعتباری یا اصافهبرداشت از آنها وثایقی شامل اوراق بدهی دولتی (اسناد خزانه اسلامی) اخذ میکند.
در واقع بانک مرکزی به گونهای غیرمستقیم بانکها را مجبور به خرید این اوراق میکند تا در شرایط نیازشان بتوانند به عنوان وثیقه استفاده کنند. اسناد خزانه اسلامی (اخزا) در یک بازار بین بانکی بین بانکها و بر اساس نرخ شناور معامله میشوند و بانک مرکزی این اوراق بهادار را به عنوان وثیقه خط اعتباری به بانکها میپذیرد. بنابراین بانک مرکزی به عنوان نهاد سیاستگذار همواره مقداری از این اسناد را در دست دارد تا بنا به سیاستهای پولی خود بتواند از بازار خارج کند یا به آن وارد کند.
اوراق خزانه اسلامی (اخزا) چیست؟
اسناد خزانه اسلامی یا «اخزا» از اوراق بدهی دولت است که برای تسویه بخشی از بدهیهای دولت به طلبکارانی مانند پیمانکاران و برخی نهادهای طلبکار منتشر میشود. این اوراق بدون پرداخت سود دورهای (کوپن) هستند و ارزش آنها در بازار ثانویه بر اساس شرایط بازار و تا سررسید شکل میگیرد. دارندگان اخزا میتوانند در صورت نیاز، پیش از سررسید اوراق خود را در بازار ثانویه معامله کنند. این ویژگی باعث میشود طلبکاران دولت بتوانند بهجای انتظار تا سررسید، از امکان نقد کردن اوراق خود استفاده کنند. اخزا علاوه بر کاربرد در تسویه بدهیهای دولت، در عملیات بازار باز و سازوکارهای سیاست پولی نیز اهمیت دارد؛ زیرا اوراق بدهی دولتی میتوانند بهعنوان دارایی و در چارچوب مقررات بانک مرکزی، در معاملات و توافقهای مالی شبکه بانکی مورد استفاده قرار گیرند.
اجرای عملیات بازار باز بانکی چه تاثیری بر اقتصاد دارد؟
عملیات بازار باز از دو بعد سیاست پولی و سیاست مالی بر اقتصاد اثر میگذارد. در بعد سیاستهای پولی با ایجاد امکان اینکه طلبکاران با واسطه اسناد خزانه اسلامی به طلبشان برسد به روان شدن جریان نقدینگی کمک میکند. همچنین عصای دست بانک مرکزی برای کنترل نقدینگی و تورم و ایجاد انقباض و انبساط پولی با خرید و فروش این اوراق در بازار است.
از منظر سیاستهای مالی هم با روان شدن معاملات اسناد خزانه اسلامی، عملا امکان کاهش بدهیهای دولت و پرداخت بدهیهایش به طلبکاران فراهم میشود. در ادامه به صورت دقیقتر به تاثیر وضعیت بازار باز بانکی بر اقتصاد پولی و اقتصاد مالی پرداخته میشود.
تاثیر عملیات بازار باز بر اقتصاد پولی
اینکه بانکها برای تامین وثایقشان مجبورند که اوراق بدهی دولت را خریداری کنند، یکی از موارد کنترلکننده نقدینگی در سطح جامعه است اما اصلیترین تاثیر اجرای عملیات بازار باز بر اقتصاد در این است که بانک مرکزی میتواند اقدام به خرید و فروش این اوراق در بازار باز بین بانکی کند؛ به این صورت که اگر بانکها نتوانند در سررسید مشخص بدهیشان به بانک مرکزی را بازگردانند، بانک مرکزی حق فروش این اوراق در بازار را دارد. یعنی در واقع به اندازهای که آن خط اعتباری بازگردانده نشده، باعث افزایش پایه پولی در اقتصاد شده است، بانک مرکزی میتواند معادل آن را اوراق بدهی بفروشد و معادل همان نقدینگی ایجادشده را از سطح جامعه جمع کند تا بتواند کنترل لازم را در خصوص افزایش ناخواسته پایه پولی که منجر به تورم میشود، انجام دهد.
در واقع بانک مرکزی به عنوان سیاستگذار پولی با اجرای وضعیت بازار باز بانکی میتواند هر گاه که اراده کرد با فروش اسناد خزانه اسلامی در بازار ثانویه سیاستی انقباضی را در پیش بگیرد و با خرید این اسناد، سیاست انبساطی را بر اساس برنامههایش پیاده کند.
همچنین وصول طلب طلبکاران از دولت اعم از بانکها، صندوقهای بزرگ تامین اجتماعی و همچنین پیمانکاران پروژههای بزرگ دولتی باعث میشود که نقدینگی به صورت روانتر جریان پیدا کند و منابع قفلشده بانکها آزاد شود و هزینه معاملات هم کاهش پیدا کند که این امر نهایتا باعث کنترل تورم میشود و یکی دیگر از آثار عملیات باز بانکی بر سیاستهای پولی آشکار میشود.
یکی دیگر از منافع ایجاد این بازار ثانویه، ایجاد کُریدور سود (نرخ سود شناور) در آن است که نهایتا منجر به کاهش نرخ سود بانکی خواهد شد. پیگیری سیاست قبول وثایقی مثل اسناد خزانه اسلامی در میانمدت و بلندمدت منجر به این میشود که بانک مرکزی به سمت قبول این نوع وثایق به جای سپردههای قانونی برود. سپرده قانونی، بخشی از سپردههای بانکهاست که بانک مرکزی به عنوان تضمین از بانکها اخذ میکند که معمولا بین 10 تا 15 درصد از کل سپردههای یک بانک است. آزاد شدن این مقدار از سپردههای ریالی و جایگزین شدن آن با اسنادخزانه اسلامی (اخزا) میتواند قدرت تسهیلاتدهی بانکها را بالاتر ببرد و کردش نقدینگی را سالمتر کند و هزینه پول را کاهش بدهد.
تاثیر عملیات بازار باز بر اقتصاد مالی
انباشتگی بدهی دولت به طلبکارانش یکی از مشکلات تراز حساب دولت در حدود دو دهه اخیر بوده است. این امر سیاستگذاری مالی دولت را با مشکل و آشفتگی مواجه کرده است. برای حل این مشکل دولت در چند سال اخیر به انتشار اسناد خزانه اسلامی دست زده تا بتواند بدهیهایش را در قالبهای دیگری پرداخت کند. بدهی دولت به خصوص به صندوقهای بزرگ تامین اجتماعی و بانکها باعث شده تا قدرت مانور و توسعه این نهادها در چند سال اخیر به شدت کاهش پیدا کند.
اینکه طلبکاران عمده دولت بتوانند طلبشان را در قالب این اوراق دریافت کرده و در بازار ثانویه کشف قیمت کرده و بفروشند، باعث میشود که هم تراز دولت متوازنتر شود و هم نهادهای بزرگ توسعه بیشتری پیدا کنند.
عملیات بازار باز در ایران از چه زمانی آغاز شد؟
بانک مرکزی ایران اجرای عملیات بازار بین بانکی را از سال ۱۳۹۸ آغاز کرد و نخستین معاملات این بازار در دیماه همان سال انجام شد. هدف از راهاندازی این ابزار، ایجاد چارچوبی بازارمحور برای مدیریت نقدینگی شبکه بانکی و هدایت نرخ سود در بازار بینبانکی بود. در سالهای بعد، عملیات بازار باز توسعه پیدا کرد و به یکی از ابزارهای اجرای سیاست پولی بانک مرکزی تبدیل شد.
در حال حاضر نیز بانک مرکزی متناسب با پیشبینی وضعیت نقدینگی، حراجهای بازار باز را بهصورت هفتگی و در موارد ضروری بهصورت موردی برگزار میکند. در این حراجها، توافق بازخرید و در برخی موارد خرید قطعی اوراق مورد استفاده قرار میگیرد.
آیا عملیات بازار باز باعث افزایش تورم میشود؟
عملیات بازار باز بهخودیخود به معنای افزایش یا کاهش قطعی تورم نیست. اثر آن به جهت و حجم مداخله بانک مرکزی و شرایط کلی اقتصاد بستگی دارد. وقتی بانک مرکزی از طریق عملیات بازار باز منابع بیشتری در اختیار شبکه بانکی قرار میدهد، نقدینگی و ذخایر بانکها افزایش پیدا میکند و این اقدام میتواند در چارچوب سیاست پولی انبساطی قرار بگیرد.
در مقابل، کاهش منابع یا فروش اوراق میتواند به کاهش نقدینگی و اجرای سیاست پولی انقباضی کمک کند. با این حال، تغییرات تورم فقط به عملیات بازار باز وابسته نیست و عواملی مانند رشد نقدینگی، کسری بودجه، نرخ ارز، انتظارات تورمی و شرایط تولید نیز بر آن اثر دارند.
جمعبندی
عملیات بازار باز یکی از ابزارهای مهم بانک مرکزی برای مدیریت نقدینگی شبکه بانکی و هدایت نرخ سود در بازار بینبانکی است. در این عملیات، بانک مرکزی با استفاده از اوراق بدهی دولتی و ابزارهایی مانند توافق بازخرید (ریپو)، میزان منابع در دسترس بانکها را متناسب با اهداف سیاست پولی تنظیم میکند.
اجرای درست این عملیات میتواند به مدیریت بهتر نقدینگی، کنترل نوسانات نرخ سود و اجرای مؤثرتر سیاست پولی کمک کند. با این حال، عملیات بازار باز بهتنهایی نمیتواند مشکلاتی مانند تورم یا کسری بودجه را حل کند و نتیجه آن به شرایط اقتصادی و هماهنگی سایر سیاستهای پولی و مالی نیز بستگی دارد.
