وقتی برای گرفتن وام یا افتتاح حساب به بانک مراجعه میکنیم، معمولاً چند برگه قرارداد جلوی ما گذاشته میشود و از ما میخواهند آنها را امضا کنیم. خیلی وقتها هم بدون اینکه متن را دقیق بخوانیم، صفحهبهصفحه امضا میکنیم. بعد از آن، قراردادها در پرونده بانک بایگانی میشوند و نسخهای هم به مشتری داده نمیشود.
مدتی بعد، اگر دوباره به همان قرارداد نیاز پیدا کنیم، ممکن است دیگر به یاد نداشته باشیم چه تعهداتی را پذیرفتهایم یا بانک دقیقاً چه اختیاراتی درباره حساب یا وثیقه ما دارد.
نداشتن نسخه قرارداد یعنی نداشتن دسترسی به سندی که حقوق و تعهدات ما را مشخص میکند. اگر روزی درباره مواردی مثل نرخ سود، جریمه دیرکرد یا برداشت از حساب اختلافی ایجاد شود، ملاک بررسی همان قراردادی است که امضا کردهاید. به همین دلیل، گرفتن یک نسخه از قرارداد و خواندن دقیق مفاد آن، سادهترین راه برای حفظ حق خودتان است.
قرارداد بانکی چیست و چه انواعی دارد
هر خدمت بانکی، از یک حساب ساده تا وام چند صد میلیونی، یک قرارداد پشتش دارد. این قرارداد مشخص میکند بانک چه تعهدی دارد، شما چه تعهدی دارید، سود چطور محاسبه میشود، کارمزد چقدر است و اگر دیر پرداخت کنید چه اتفاقی میافتد.
قراردادهای رایج بانکی اینها هستند:
قرارداد افتتاح حساب: حساب جاری، کوتاهمدت یا بلندمدت هر کدام قرارداد جداگانهای دارند. در این قرارداد شرایط برداشت، نرخ سود و حقالوکاله بانک برای بهکارگیری منابع شما نوشته میشود.
قرارداد سپردهگذاری. مدت سپرده، نرخ سود، جریمه برداشت زودهنگام و نحوه تمدید خودکار در این قرارداد مشخص میشود.
قرارداد تسهیلات (وام): خودش چند مدل عقد دارد؛ مضاربه، مشارکت مدنی، فروش اقساطی، جعاله، قرضالحسنه. هر عقد قواعد خودش را برای محاسبه سود یا کارمزد و شرایط بازپرداخت دارد.
قرارداد ضمانت: ضامنها این قرارداد را امضا میکنند و همانجا مشخص میشود بانک تا چه حد و از کدام حساب ضامن حق برداشت دارد.
قرارداد رهن و وثیقه: برای تضمین بازپرداخت وام، ملک یا اموال دیگر شما در رهن بانک قرار میگیرد و شرایط فک رهن هم در همین قرارداد نوشته میشود.
در همه این قراردادها، تبصرهها معمولاً مهمتر از متن اصلی هستند. متن اصلی کلیات را میگوید، اما جزئیات دقیق، مثل حق برداشت بانک از حساب یا جریمه تأخیر، در تبصرهها نوشته شده است.
چرا بیشتر ما بدون خواندن قراردادها امضا میکنیم؟
خواندن چند صفحه قرارداد با اصطلاحات حقوقی، آن هم وسط شلوغی شعبه، کار سادهای نیست. خیلی از مشتریان هم فرصت یا امکان بررسی دقیق همه بندها را ندارند. از طرفی، ممکن است کارمند بانک هم فقط مسئول ارائه فرم باشد و به تمام جزئیات آن تسلط نداشته باشد.
به همین دلیل، قانون تأکید کرده قراردادهای بانکی باید در دو نسخه با اعتبار یکسان تنظیم شوند و یک نسخه در اختیار مشتری قرار بگیرد. داشتن نسخه قرارداد به مشتری کمک میکند بعداً بتواند مفاد آن را بررسی کند و بداند دقیقاً چه تعهداتی پذیرفته و چه حقوقی دارد.
بانک مرکزی چه دستورالعملی صادر کرده و چرا هنوز اجرا نمیشود؟
این الزام موضوع تازهای نیست. بانک مرکزی بارها بر اجرای آن تأکید کرده، اما در عمل بسیاری از بانکها آن را اجرا نکردهاند.
بانک مرکزی در بهمن ۱۳۹۴ با صدور بخشنامهای از بانکها خواست فرمهای قرارداد را یکسانسازی کنند، پیش از امضا مشتری را از مفاد قرارداد آگاه کنند و پس از امضا نیز یک نسخه با همان اعتبار قانونی در اختیار او قرار دهند. با این حال، این دستور بهطور کامل اجرا نشد. بانک مرکزی در دی ۱۳۹۵ دوباره همین موضوع را یادآوری کرد، اما نتیجهای نداشت. در آذر ۱۳۹۶ نیز برای سومین بار بر اجرای این الزام تأکید شد.
با وجود این پیگیریها، مشکل همچنان ادامه پیدا کرد. چند سال بعد، وزیر اقتصاد وقت وارد موضوع شد و از رئیس کل بانک مرکزی خواست تا پیش از راهاندازی کامل قراردادهای الکترونیکی، بانکها موظف باشند حداکثر ظرف یک هفته پس از درخواست مشتری، نسخه نهایی قرارداد به همراه جدول اقساط را در اختیار او قرار دهند.
برای ثبت تخلف بانکها در این زمینه نیز سامانه سوتزنی وزارت اقتصاد راهاندازی شد تا مشتریان بتوانند شکایت خود را مستقیم ثبت و پیگیری کنند.
قرارداد وام با یک پیامک تأیید میشود؛ تحول جدید در رابطه بانک و مشتری
بر اساس بند «ت» ماده ۱۰ قانون برنامه هفتم پیشرفت، مشتری باید همیشه به اطلاعات قرارداد، اقساط پرداختشده و میزان بدهی باقیمانده دسترسی داشته باشد. همچنین هیچ تسهیلاتی نباید بدون اطلاع و تأیید صریح مشتری ثبت شود.
برای اجرای این الزام، بانک مرکزی در سامانه سمات سازوکاری به نام «سرویس صفر» یا «سرویس شماره پیگیری موقت تسهیلات» ایجاد کرده است. روند کار به این شکل است که وقتی بانک قصد پرداخت وام به مشتری را دارد، ابتدا اطلاعات تسهیلات را در این سرویس ثبت میکند. سپس سامانه سمات بهصورت خودکار پیامکی شامل اطلاعات کلی وام برای مشتری ارسال میکند و منتظر تأیید یا رد آن میماند.
تا زمانی که مشتری این پیامک را تأیید نکند، سمات شناسه یکتا برای تسهیلات صادر نمیکند و قرارداد وام نهایی نمیشود. به این ترتیب، ثبت وام بدون تأیید صریح مشتری امکانپذیر نخواهد بود.
هدف از این سازوکار، جلوگیری از مشکلی قدیمی است؛ یعنی ثبت تسهیلات به نام افراد بدون اطلاع آنها. اگر پیامک تأیید وام دریافت کردید، حتماً اطلاعاتی مانند مبلغ، نرخ سود و مدت بازپرداخت را بررسی کنید. اگر این موارد با توافق شما با بانک تفاوت داشت، پیش از تأیید موضوع را از شعبه پیگیری کنید.
جدول نرخ جدید کارمزد خدمات بانکی
آیا بانک میتواند هر مبلغی را از حساب شما برداشت کند؟
این بخش یکی از مهمترین تغییرات حقوقی سالهای اخیر در حوزه قراردادهای بانکی است.
سالها در قراردادهای تسهیلات، بندی وجود داشت که به بانک اجازه میداد در صورت نپرداختن بدهی، بدون دریافت حکم قضایی به حسابهای مشتری یا ضامن مراجعه کند و بابت هر نوع بدهی، حتی بدهیهایی غیر از همان وام، از موجودی حساب برداشت کند.
دیوان عدالت اداری در سال ۱۳۹۸ این اختیار گسترده را در مقررات مربوط به وصول مطالبات غیرجاری مؤسسات اعتباری، درباره قراردادهای عادی تسهیلات، باطل کرد. استدلال دیوان این بود که طبق قانون تسهیل اعطای تسهیلات بانکی مصوب ۱۳۸۶، بانک فقط میتواند برای وصول همان تسهیلاتی که پرداخت کرده اقدام کند، نه هر بدهی دیگری که مشتری به بانک دارد. پس از این رأی، بانک مرکزی قراردادهای یکنواخت تسهیلات غیرقرضالحسنه را با این محدودیت هماهنگ کرد.
با این حال، در قراردادهای یکنواخت قرضالحسنه که بانک مرکزی در اسفند ۱۳۹۳ ابلاغ کرده بود، همچنان بندی باقی مانده بود که به بانک اجازه میداد برای وصول هر نوع بدهی مشتری یا ضامن، به حسابهای آنها مراجعه کند. ماده ۹ این قرارداد عملاً همان اختیار گسترده قبلی را حفظ کرده بود.
هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در تیر ۱۴۰۵ با صدور دادنامه شماره ۱۴۰۵۳۱۳۹۰۰۰۰۹۸۴۳۰۰ این ماده را نیز باطل کرد. با این رأی، محدودیت برداشت از حساب در همه قراردادهای بانکی یکسان شد: بانک فقط میتواند بابت همان تسهیلات مشخصی که پرداخت کرده، از حساب مشتری یا ضامن اقدام به برداشت کند، نه بابت بدهیهای دیگر.
تغییر مهم در قراردادهای قرضالحسنه؛ چه چیزی اصلاح شده است؟
اگر ضامن یک وام قرضالحسنه هستید یا خودتان چنین وامی دریافت کردهاید، این رأی میتواند برای شما اهمیت زیادی داشته باشد. چند نکته عملی از این تصمیم باقی میماند:
بانک فقط میتواند بابت همان وام مشخصی که دریافت کردهاید یا ضمانت آن را بر عهده گرفتهاید، از حساب شما برداشت کند. اگر مشتری یا ضامن بدهی دیگری به بانک داشته باشد، بانک نمیتواند برای وصول آن بدهیها به حساب شما مراجعه کند.
اگر متوجه شدید بانکی از حساب شما یا ضامنتان بابت بدهیای خارج از قرارداد همان وام قرضالحسنه برداشت کرده است، میتوانید با استناد به همین رأی دیوان عدالت اداری، موضوع را پیگیری و نسبت به آن اعتراض کنید.
همچنین بانکها باید قراردادهای جدید قرضالحسنه را با این رأی هماهنگ کنند. اگر در قراردادی که اکنون امضا میکنید هنوز بندی وجود دارد که به بانک اجازه میدهد بابت هر نوع بدهی از هر حسابی برداشت کند، این موضوع قابل اعتراض است.
اگر بانک قرارداد را تحویل نداد، چه حقوقی داریم و چه باید کنیم؟
چنانچه برای دریافت نسخه قرارداد به بانک مراجعه کردید و کارمند شعبه از ارائه آن خودداری کرد یا گفت نیازی به دریافت نسخه نیست، چند راه برای پیگیری دارید:
- اول، درخواست خود را کتبی ثبت کنید. حتی یک نامه ساده که تاریخ درخواست روی آن درج شده باشد، میتواند بعداً بهعنوان مدرک پیگیری شما استفاده شود.
- دوم، در صورت ادامه مشکل، میتوانید از طریق سامانههای ارتباط مردمی و رسیدگی به شکایات بانک مرکزی، موضوع را ثبت کنید.
- اگر موضوع مربوط به وام و تسهیلات است، پیامک تأیید سامانه سمات را هم بررسی کنید. در صورتی که پیامک تأیید دریافت نکردهاید یا آن را تأیید نکردهاید، ثبت نهایی تسهیلات نباید انجام شده باشد.
- همچنین اگر بانک بابت بدهیای خارج از قرارداد همان وام، از حساب شما یا ضامنتان برداشت کرده است، میتوانید با استناد به آرای دیوان عدالت اداری در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۵، اعتراض رسمی خود را مطرح کنید.
نکات مهمی که قبل از هر امضا باید بدانید
پیش از امضا، درباره دریافت نسخه قرارداد سؤال کنید. همین درخواست ساده میتواند باعث شود روند امضای قرارداد با دقت بیشتری انجام شود.
بند مربوط به برداشت از حساب را با دقت بخوانید. بررسی کنید بانک دقیقاً درباره کدام حساب و برای چه نوع بدهیای اختیار برداشت دارد. اگر متن قرارداد کلی یا مبهم بود، از کارمند بانک توضیح بخواهید.
اگر ضامن یک وام هستید، توجه داشته باشید که مسئولیت شما فقط مربوط به همان تسهیلاتی است که ضمانت کردهاید و بانک نمیتواند خارج از چارچوب همان قرارداد اقدام کند.
پیامکهای سامانه سمات را جدی بگیرید. قبل از تأیید، اطلاعاتی مانند مبلغ وام، نرخ سود و مدت بازپرداخت را با توافق خود با بانک مقایسه کنید.
در قرارداد، بندهای مربوط به نرخ سود، جریمه تأخیر و شرایط تسویه یا فسخ زودهنگام را با حساسیت بیشتری بررسی کنید؛ چون بسیاری از اختلافها از همین بخشها شروع میشود.
اگر ضامن یا وثیقهگذار هستید، شما هم حق دارید نسخه قراردادی را که مسئولیت آن را پذیرفتهاید دریافت کنید.
تخلف بانکها را گزارش کنید!
احسان خاندوزی، وزیر اقتصاد در صفحه اجتماعی خود نسبت به قانونشکنی بانکها واکنش نشان داد و راهحل این موضوع را به مردم ارائه کرد: «بانکهای دولتی از امروز موظفند درصورت تقاضای تسهیلاتگیرنده یا ضامن یا راهن، تصویر قرارداد بانکی را در اختیار آنها قرار میدهند تا تولیدکنندگان و مردم از حقوق خود آگاه باشند. در صورت تخلف به بازرسی آن بانک گزارش دهید.»
برای گزارشهای مردمی تخلف بانکها از ارائه قرارداد بانکی هم سامانه سوتزنی وزارت اقتصاد اعلام شده است. دیگر این شما و این سامانه سوتزنی و این هم وزیر اقتصاد!
نمونه فرمهای مربوط به قراردادهای بانکی
دیدگاه “رده”
سالهاست قانون بر یک اصل ساده تأکید دارد: مشتری باید بداند چه چیزی را امضا کرده و بانک تا چه حد اختیار دخالت در حساب او را دارد.
تأیید پیامکی وام از طریق سامانه سمات و همچنین حذف بندهای مربوط به برداشت آزاد از حساب در قراردادهای بانکی، نشان میدهد که محدود کردن اختیارات یکطرفه بانکها در حال جدیتر شدن است.
همیشه یک نسخه از قرارداد را از بانک دریافت کنید و بندهای مربوط به برداشت از حساب را با دقت بخوانید. اگر بانکی خارج از چارچوب قانونی از حساب شما برداشت کرد، میتوانید با استناد به آرای قضایی موجود، موضوع را پیگیری کنید.
سلام
خوند قرارداد بانکی زیاد هم تاثیر نداره چون حتی اگر با یک بندش هم مخالف باشی دیگه نمیتونی اون وامو بگیری
سلام و احترام به استحضار برسانم اشغال در قانون گذاری مجلس،ودرنظام آموزشی ،صداو سیمای کشور رو داریم .یک پیشنهاد دارم بایستی این مورد در کتاب های درسی باید گنجانده بشه ،مثل همه جا به نوبت ،مثل وضعیت نامه امام،مثل خاطرات شهید حججی و هزاران هزار مورد دیگر که از تلوزیون پخش میشود.ومثل دیگر چندین سال سال پیش اگر کسی در رانندگی کمربندی می بست شاید خیلی ها مسخره اش می کردند.ولی امروز خدارو شکر وضعیت خیلی تغییر کرده ،امیدوارم که این هم گذر زمان مرتفع بشه.