بانک مرکزی در آبان ۱۴۰۵ دستورالعمل تازه‌ای با نام «دستورالعمل وصول مطالبات غیرجاری مؤسسات اعتباری» به همه بانک‌ها ابلاغ کرد. این دستورالعمل مشخص می‌کند اگر قسط وام یا بدهی دیگری به بانک دیر پرداخت شود، بانک چه جریمه‌ای می‌گیرد، چه خدماتی را برای بدهکار متوقف می‌کند و از چه راه‌هایی طلب خود را وصول می‌کند.
در این راهنمای رده، نکته‌های مهم این دستورالعمل را برای وام‌گیرندگان، ضامن‌ها و صاحبان کسب‌وکار به زبان ساده توضیح داده‌ایم.
دستورالعمل جدید وصول مطالبات غیرجاری چیست و از چه زمانی اجرا می‌شود؟
هیأت عالی بانک مرکزی این دستورالعمل را در جلسه ۲۸ مهر ۱۴۰۵ تصویب کرد و بانک مرکزی آن را با بخشنامه شماره ۰۵/۲۰۶۷۷۵ در تاریخ ۱۱ آبان ۱۴۰۵ ابلاغ کرد. دستورالعمل از تاریخ ابلاغ لازم‌الاجراست.
این مقررات جای آیین‌نامه قبلی وصول مطالبات غیرجاری را گرفته که سال ۱۳۹۴ تصویب شده بود و سال ۱۳۹۸ اصلاح شد. همه بانک‌های دولتی و غیردولتی، مؤسسات اعتباری غیربانکی و بانک مشترک ایران و ونزوئلا باید آن را اجرا کنند.
بدهی غیرجاری چیست و چه تفاوتی با بدهی معوق دارد؟
بانک طلب‌های خود را دسته‌بندی می‌کند. اگر بدهی به‌موقع پرداخت شود، در طبقه جاری قرار می‌گیرد. اگر پرداخت عقب بیفتد، بدهی به طبقه غیرجاری می‌رود که سه مرحله دارد: سررسید گذشته، معوق و مشکوک‌الوصول. هرچه تأخیر طولانی‌تر شود، بدهی به مرحله بعدی می‌رود.
مدت‌زمان هر مرحله در این دستورالعمل نیامده و طبق ضوابط جداگانه بانک مرکزی درباره طبقه‌بندی دارایی‌ها تعیین می‌شود. برای اطلاع از وضعیت دقیق بدهی خود باید از بانک بپرسید.
منظور از بدهی فقط اصل وام نیست. سود، جریمه دیرکرد و هزینه‌های مربوط هم جزو بدهی حساب می‌شوند. همچنین اگر بانک مبلغ ضمانت‌نامه یا اعتبار اسنادی مشتری را به طرف مقابل پرداخت کرده باشد، این مبلغ هم بدهی مشتری به بانک است.
مهم‌ترین تغییرات دستورالعمل جدید وصول مطالبات غیرجاری نسبت به مقررات قبلی
طبق بخشنامه بانک مرکزی، این تغییرات مهم‌تر از بقیه هستند:
-
حذف سقف مبلغی: در آیین‌نامه قبلی برخی محدودیت‌ها فقط برای بدهی‌های بالاتر از یک مبلغ مشخص اعمال می‌شد. این حد حذف شده و محدودیت‌ها به مبلغ بدهی بستگی ندارد.
-
جریمه دیرکرد پلکانی: نرخ جریمه حالا با طولانی‌تر شدن تأخیر بیشتر می‌شود. بانک مرکزی هدف این تغییر را عادلانه‌تر و بازدارنده‌تر شدن جریمه اعلام کرده است.
-
جدا شدن مقررات امهال: قواعد امهال، یعنی تمدید یا تقسیط دوباره بدهی، از این دستورالعمل حذف شده و در «دستورالعمل اجرایی نحوه امهال مطالبات مؤسسات اعتباری» آمده است.
-
به‌روزرسانی گزارش‌دهی: وظایف بانک‌ها برای گزارش اطلاعات بدهکاران به بانک مرکزی به‌روز شده است.
جریمه دیرکرد وام در قانون جدید بانک مرکزی چقدر است؟
جریمه دیرکرد که در مقررات بانکی «وجه التزام تأخیر تأدیه دین» نام دارد، از تاریخ سررسید قسط و روی مانده بدهی، یعنی اصل و سود، محاسبه می‌شود. بانک باید این شرط را در قرارداد وام بنویسد.
نرخ جریمه به نوع قرارداد وام بستگی دارد. در قراردادهای غیرمشارکتی مثل فروش اقساطی، مرابحه و اجاره به شرط تملیک، مبنای محاسبه نرخ سودی است که در قرارداد شما آمده است. در قراردادهای مشارکتی مثل مشارکت مدنی، مبنا حداکثر نرخ سود مورد انتظاری است که بانک مرکزی در زمان بستن قرارداد اعلام کرده بود. نوع قرارداد را می‌توانید در متن قرارداد وام خود ببینید.
جدول نرخ جریمه دیرکرد وام در سال ۱۴۰۵
| نوع وام | تا دو ماه بعد از سررسید | سررسید گذشته | معوق | مشکوک‌الوصول |
|---|---|---|---|---|
| غیرمشارکتی | نرخ سود قرارداد به‌علاوه ۶ درصد | به‌علاوه ۸ درصد | به‌علاوه ۱۰ درصد | به‌علاوه ۱۲ درصد |
| مشارکتی | حداکثر نرخ سود مورد انتظار بانک مرکزی به‌علاوه ۶ درصد | به‌علاوه ۸ درصد | به‌علاوه ۱۰ درصد | به‌علاوه ۱۲ درصد |
| قرض‌الحسنه | ۱۲ درصد | ۱۲ درصد | ۱۲ درصد | ۱۲ درصد |
مثال محاسبه جریمه دیرکرد وام با سود ۲۳ درصد
یک مثال فرضی: اگر نرخ سود وام غیرمشارکتی شما ۲۳ درصد باشد، نرخ جریمه در دو ماه اول بعد از سررسید ۲۹ درصد است. اگر بدهی به مرحله سررسید گذشته برود ۳۱ درصد، در مرحله معوق ۳۳ درصد و در مرحله مشکوک‌الوصول ۳۵ درصد می‌شود.
برای ضمانت‌نامه و اعتبار اسنادی که بانک مبلغ آن را پرداخت کرده، جریمه تا دو ماه بعد از پرداخت برابر با حداکثر نرخ سود قراردادهای غیرمشارکتی اعلامی بانک مرکزی به‌علاوه ۸ درصد است و بعد از دو ماه به همان نرخ به‌علاوه ۱۲ درصد می‌رسد.
جریمه وام‌ها و تعهدات ارزی طبق مقررات ارزی محاسبه می‌شود. هیأت عامل بانک مرکزی هم می‌تواند در صورت لزوم این نرخ‌ها را تغییر دهد.
شرایط بخشودگی جریمه دیرکرد وام با تسویه نقدی
اگر کل بدهی خود را نقدی پرداخت کنید، بانک اجازه دارد با تصویب هیأت مدیره بخشی از جریمه را ببخشد. حداکثر مبلغ قابل بخشش، بخشی از جریمه است که بیشتر از نرخ سود قرارداد حساب شده است. در وام قرض‌الحسنه، بخشی از جریمه که بیشتر از کارمزد قرارداد است قابل بخشش است.
این بخشودگی اختیار بانک است و حق قطعی بدهکار نیست. اگر قصد تسویه کامل دارید، پیش از پرداخت درباره آن از بانک سؤال کنید.
عواقب پرداخت نکردن قسط وام؛ بدهکار بانک با چه محدودیت‌هایی روبه‌رو می‌شود؟
تا وقتی بدهی غیرجاری تسویه نشده یا تکلیف آن مثلاً با امهال روشن نشده، بانک‌ها این خدمات را به بدهکار نمی‌دهند:
-
هیچ نوع وام ریالی یا ارزی، کارت اعتباری و ابزارهای اعتباری مشابه
-
گشایش اعتبار اسنادی، مگر اینکه متقاضی کل مبلغ را پیش‌پرداخت کند
-
صدور ضمانت‌نامه، مگر اینکه متقاضی کل مبلغ را نقدی سپرده کند
-
دسته‌چک جدید و افتتاح حساب جاری جدید
این محدودیت‌ها فقط مربوط به بانک طلبکار نیست. همه بانک‌ها پیش از ارائه این خدمات از بانک مرکزی استعلام می‌گیرند. یعنی اگر در یک بانک بدهی غیرجاری داشته باشید، بانک‌های دیگر هم این خدمات را به شما نمی‌دهند.
بانک‌ها قبل از دادن هر وام یا خدمت بانکی، چک برگشتی، مانده بدهی و تعهدات ارزی متقاضی را هم بررسی می‌کنند. چک برگشتی رفع سوءاثر نشده یا تعهد ارزی انجام‌نشده هم مانع گرفتن وام و خدمات می‌شود.
اگر بانک مبلغ ضمانت‌نامه یا اعتبار اسنادی شما را پرداخت کرده باشد، محدودیت‌ها از همان روز پرداخت تا روز تسویه برقرار است.
تأثیر بدهی غیرجاری شرکت بر مدیران و شرکت‌های مرتبط
بدهی شرکت برای مدیران و شرکت‌های مرتبط هم مشکل می‌سازد.
در این دستورالعمل، اشخاصی که ارتباط نزدیک دارند در کنار هم یک مشتری حساب می‌شوند، چون مشکل مالی یکی ممکن است به دیگری سرایت کند. این گروه‌ها عبارت‌اند از:
-
شرکت و مدیران صاحب امضای آن، تا زمانی که در سمت خود هستند
-
دو شرکت که بیش از نیمی از اعضای هیأت مدیره آن‌ها مشترک است
-
دو شرکت که رئیس هیأت مدیره مشترک دارند
-
دو شرکت که هر دو وابسته به یک شرکت دیگر هستند
-
شرکت و اعضای هیأت مدیره یا مدیرعامل آن
-
شرکت و شرکت‌های وابسته به آن
شرکت وابسته شرکتی است که دست‌کم ۲۰ درصد سهام یا حق رأی آن مستقیم یا غیرمستقیم متعلق به یک شخص باشد.
به زبان ساده، اگر مدیرعامل یا صاحب امضای شرکتی هستید که بدهی غیرجاری دارد، این بدهی می‌تواند روی خدماتی که بانک‌ها به خود شما می‌دهند هم اثر بگذارد.
مسئولیت ضامن وام در صورت پرداخت نکردن اقساط چیست؟
بانک باید در قرارداد وام شرطی بگذارد که اگر قسط در سررسید پرداخت نشد، بدون نیاز به حکم دادگاه بتواند طلب خود را مستقیم از حساب‌های ریالی و ارزی وام‌گیرنده و ضامن‌ها برداشت کند. این اجازه شامل اموال و اسنادی که آن‌ها نزد بانک دارند هم می‌شود.
این شرط غیرقابل برگشت است و وام‌گیرنده و ضامن با امضای قرارداد، حق اعتراض به این برداشت را از خود می‌گیرند. اگر پول از حساب ارزی برداشت شود، بانک معادل ریالی آن را با نرخ ارز اعلامی بانک مرکزی حساب می‌کند.
پس اگر قرار است ضامن کسی شوید، بدانید که اگر او قسطی را نپردازد، موجودی حساب‌های شما در همان بانک ممکن است برداشت شود.
اگر بدهی معوق بانکی به دادگاه یا اجرای ثبت برسد چه می‌شود؟
اگر بانک برای وصول طلب خود اجرائیه بگیرد یا به دادگاه برود و حکم به نفع بانک صادر شود، این هزینه‌ها هم بر عهده بدهکار است:
-
هزینه‌های اجرایی
-
حق‌الوکاله وکیل بانک طبق تعرفه
-
هزینه دادرسی
-
خسارتی که مرجع قضایی تعیین کند.
این هزینه‌ها به اصل بدهی و جریمه اضافه می‌شود، پس کشیده شدن کار به دادگاه بدهی را سنگین‌تر می‌کند.
شرکت‌های وصول مطالبات بانکی و واگذاری بدهی به بانک دیگر
بانک‌ها می‌توانند برای وصول طلب خود با شرکت‌های ساماندهی و وصول مطالبات قرارداد ببندند یا بدهی‌های غیرجاری را به آن‌ها بفروشند. پس ممکن است چنین شرکتی برای پیگیری بدهی با شما تماس بگیرد. قبل از هر پرداختی، درستی این تماس را از خود بانک بپرسید.
اگر کسی به چند بانک بدهکار باشد، بانک‌ها می‌توانند پیگیری وصول را به بانکی بسپارند که بیشترین طلب یا بیشترین وثیقه را دارد. با این حال بقیه بانک‌ها همچنان مسئول پیگیری طلب خود هستند.
اگر نمی‌توانید قسط وام را به‌موقع بپردازید چه کنید؟
1. زود اقدام کنید. نرخ جریمه با گذشت زمان بالا می‌رود، پس هرچه زودتر بدهی را پرداخت یا تکلیف آن را روشن کنید، هزینه کمتری می‌پردازید.
2. درباره امهال بپرسید. اگر توان پرداخت ندارید، با بانک درباره امهال صحبت کنید. شرایط امهال در دستورالعمل جداگانه‌ای آمده و جزئیات آن را باید از بانک خود بپرسید.
3. وضعیت بدهی را بدانید. از بانک بپرسید بدهی شما در کدام طبقه است و تا رفتن به طبقه بعدی چقدر زمان دارید.
4. برای تسویه نقدی درخواست بخشودگی بدهید. اگر می‌توانید کل بدهی را یکجا بپردازید، پیش از پرداخت بخشش بخشی از جریمه را درخواست کنید.
5. ضامن‌ها را در جریان بگذارید. چون بانک می‌تواند از حساب ضامن برداشت کند، اطلاع به‌موقع از دردسر بعدی جلوگیری می‌کند.
بانک‌ها موظف‌اند مفاد این دستورالعمل را به اطلاع همه مشتریان برسانند. اگر درباره مبلغ جریمه یا محدودیت‌های خود ابهام دارید، از شعبه بخواهید محاسبه را برایتان توضیح دهد.
سؤالات متداول درباره جریمه دیرکرد وام و بدهی غیرجاری
آیا دستورالعمل جدید برای وامی که قبلاً گرفته‌ام هم اجرا می‌شود؟
دستورالعمل از ۱۱ آبان ۱۴۰۵ لازم‌الاجراست، اما در متن آن روشن نشده که نرخ‌های جدید جریمه برای قراردادهای قبلی چطور اعمال می‌شود. برای اطمینان از بانک خود بپرسید.
اگر بدهی معوقم کم باشد هم محدودیت بانکی دارم؟
بله. سقف مبلغی مقررات قبلی حذف شده و محدودیت‌ها به مبلغ بدهی بستگی ندارد.
آیا بانک می‌تواند بدون حکم دادگاه از حسابم پول بردارد؟
بله، اگر این شرط در قرارداد باشد. طبق دستورالعمل، بانک باید این شرط را در قراردادها بگذارد و بعد از سررسید، برداشت از حساب وام‌گیرنده و ضامن‌ها بدون حکم قضایی ممکن است.
جمع‌بندی رده؛ قانون جدید جریمه دیرکرد وام چه معنایی برای وام‌گیرندگان دارد؟
با دستورالعمل جدید، تأخیر در پرداخت اقساط پرهزینه‌تر شده است. جریمه با طولانی شدن تأخیر بیشتر می‌شود، محدودیت‌ها به مبلغ بدهی بستگی ندارد و بدهی در یک بانک، راه گرفتن وام، دسته‌چک و ضمانت‌نامه را در همه بانک‌ها می‌بندد. بهترین کار این است که قبل از عقب افتادن قسط با بانک تماس بگیرید و درباره امهال یا تسویه با بخشودگی جریمه سؤال کنید.
