ضمانتنامه بانکی سندی است که در آن بانک، بهجای مشتری (متقاضی)، در برابر شخص یا نهاد دیگری (ذینفع) تعهد میکند در صورتی که متقاضی به تعهد خود عمل نکند، مبلغ مشخصی را به ذینفع بپردازد. به همین دلیل پیش از صدور هر ضمانتنامهای، بانک متقاضی را از نظر اعتباری، مالی و سابقه بانکی بهدقت بررسی میکند. متقاضی میتواند شخص حقیقی یا حقوقی باشد.
چگونه ضمانتنامه بانکی بگیریم؟
مراحل کلی دریافت ضمانتنامه بانکی به این شکل است:
۱. ارائه درخواست کتبی صدور ضمانتنامه به بانک، همراه با توضیح موضوع و مبلغ موردنیاز
۲. اعتبارسنجی متقاضی توسط بانک؛ شامل بررسی صلاحیت فنی، تمکن مالی، سابقه چک برگشتی و بدهیهای بانکی
۳. ارائه وثیقه موردنیاز متناسب با نوع و مبلغ ضمانتنامه
۴. امضای قرارداد صدور ضمانتنامه و پرداخت کارمزد و سپرده نقدی.
۵. دریافت ضمانتنامه که دارای یک شماره یکتا در سامانه سپام (سامانه پیامرسانی مالی بانک مرکزی) است
پیش از موافقت با درخواست، بانک این موارد را نیز بررسی میکند:
- صوری نبودن رابطه حقوقی (مناقصه، مزایده یا قرارداد) که ضمانتنامه بر اساس آن صادر میشود، و ارتباط آن با زمینه فعالیت متقاضی
- احراز صلاحیت متقاضی برای اجرای موضوع ضمانتنامه
- عدم استفاده از ضمانتنامه صرفاً بهعنوان ابزاری برای دریافت تسهیلات (وام)
ارکان یک ضمانتنامه بانکی
- متقاضی (مضمونعنه): کسی که درخواست صدور ضمانتنامه را به بانک میدهد.
- ذینفع (مضمونله): کسی که ضمانتنامه به نفع او صادر و به او تحویل میشود.
- وجهالضمان: مبلغ مشخصشده در ضمانتنامه
- ضامن: بانک یا مؤسسه اعتباری صادرکننده
- سررسید: تاریخ انقضای ضمانتنامه که متقاضی باید تا آن زمان به تعهدش عمل کرده باشد.
- موضوع ضمانتنامه: شرح تعهدی که ضمانتنامه برای آن صادر شده است.
مزایا و معایب ضمانتنامه بانکی
مزایا: افزایش اعتبار متقاضی نزد طرف قرارداد، امکان ورود به مناقصهها و مزایدههای بزرگ، و کاهش ریسک طرف معامله چون پشتوانه پرداخت آن یک بانک است.
معایب: فرآیند اعتبارسنجی و اخذ وثیقه میتواند زمانبر باشد؛ بخشی از نقدینگی یا دارایی متقاضی (سپرده نقدی یا وثیقه) تا زمان ابطال ضمانتنامه مسدود میماند؛ و کارمزد و هزینههای جانبی به هزینه نهایی پروژه یا معامله اضافه میشود.
انواع ضمانتنامه بانکی
ضمانتنامه شرکت در مناقصه و مزایده
مخصوص سازمانها و نهادهای دولتی یا خصوصی است که برای خرید یا فروش کالا و خدمات، مناقصه یا مزایده برگزار میکنند. هر شرکتکننده باید برای پیشنهاد خود یک ضمانتنامه به سازمان برگزارکننده ارائه دهد.
ضمانتنامه تعهد پرداخت
برای زمانی است که متقاضی باید در سررسید معین مبلغی را به فرد یا نهاد دیگر بپردازد؛ در قرارداد فروش، اجاره، ساخت، تسهیلات، اوراق قرضه/صکوک یا هر تعهد مالی دیگر کاربرد دارد.
ضمانتنامه گمرکی
برای زمانی است که واردکننده یا صادرکننده کالا، امکان پرداخت فوری حقوق و عوارض گمرکی را ندارد و برای ترخیص کالا، بانک تعهد پرداخت آن را در سررسید مشخص میدهد.
ضمانتنامههای پیمانکاری
در قراردادهای دولتی و بزرگ عمرانی که بر اساس «شرایط عمومی پیمان» منعقد میشوند، معمولاً سه نوع ضمانتنامه زیر لازم است:
- حسن انجام کار: پس از پایان پروژه، تضمین سالم و کامل بودن کار تحویلی.
- حسن انجام تعهدات: تضمین انجام صحیح و بهموقع تعهدات پیمانکار در طول پروژه.
- پیشپرداخت: در ازای دریافت درصدی از مبلغ قرارداد بهصورت پیشپرداخت از کارفرما، صادر میشود و بهتدریج در طول پروژه کاهش مییابد.
- استرداد کسور وجهالضمان: جایگزین مبالغی میشود که کارفرما (معمولاً حدود ۱۰ درصد از هر صورتوضعیت) بهعنوان تضمین حسن انجام کار نزد خود نگه میدارد؛ با ارائه این ضمانتنامه، پیمانکار میتواند این مبالغ را زودتر از پایان پروژه دریافت کند.
مدارک و وثایق لازم برای صدور ضمانتنامه بانکی
وثیقههای قابلقبول معمولاً یکی از موارد زیر یا ترکیبی از آنهاست (بسته به بانک عامل و نوع ضمانتنامه):
- وجه نقد یا طلا
- اسناد خزانه، اوراق مشارکت یا اوراق دولتی
- سپرده سرمایهگذاری مدتدار یا حساب قرضالحسنه پسانداز
- ضمانت بانکها یا مؤسسات اعتباری معتبر
- سفته با ضامن معتبر، اموال غیرمنقول (ملک)، برگ وثیقه انبارهای عمومی یا سهام شرکتهای پذیرفتهشده در بورس
مدارک عمومی موردنیاز:
- اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی
- اصل و کپی مجوز فعالیت (کارت بازرگانی، جواز کسب و مانند آن)
- برای افراد فاقد کارت بازرگانی: فیش حقوقی و معرفینامه شغلی
- سند مالکیت، اجارهنامه یا سرقفلی محل کار
- برای ضمانتنامههای پیمانکاری: گواهی رتبهبندی شرکت پیمانکاری
- برای ضمانتنامه مناقصه/مزایده: آگهی شرکت در مناقصه/مزایده و در صورت برندهشدن، نامه کارفرما
- برای ضمانتنامه انجام تعهد و پیشپرداخت: پیشقرارداد بین کارفرما و پیمانکار
- برای ضمانتنامه استرداد کسور وجهالضمان: قرارداد میان کارفرما و پیمانکار و گواهی اتمام مرحلهای از کار
هزینه و کارمزد صدور ضمانتنامه بانکی در سال ۱۴۰۵
هزینه ضمانتنامه بانکی از دو بخش تشکیل میشود:
۱. سپرده نقدی یا وثیقه: درصدی از مبلغ ضمانتنامه که نزد بانک به امانت میماند و در زمان ابطال ضمانتنامه به متقاضی بازگردانده میشود.
۲. کارمزد صدور: مبلغی که بانک بابت صدور ضمانتنامه از مشتری میگیرد و بازگشتی نیست.
| نوع وثیقه ضمانتنامه | نرخ کارمزد |
|---|---|
| ۱۰۰٪ سپرده نقدی | مقطوع، حداکثر ۶۵ هزارتومان |
| سپرده سرمایهگذاری مدتدار / قرضالحسنه پسانداز / اوراق بهادار بدون ریسک (مشارکت و صکوک دارای تضمین دولت یا بانک مرکزی) | ۰.۵٪ مبلغ در سال، حداقل 65 هزارتومان |
| طلا (حداکثر تا ۸۰٪ ارزش روز طلا) | ۰.۷۵٪ مبلغ در سال، حداقل 65 هزارتومان |
| سایر اوراق بهادار (مشارکت بخش خصوصی، صکوک و مانند آن) | ۱٪ مبلغ در سال، حداقل 65 هزارتومان |
| ابطال یا خاتمه اعتبار ضمانتنامه | 10 هزار 800 تومان |
حداقل کارمزد صدور در هر حالت، غیرقابلبرگشت است.
سقف تخفیف مجاز روی کارمزد صدور ضمانتنامه (به تشخیص بانک):
| گروه مشمول | حداکثر تخفیف |
|---|---|
| عموم مشتریان | ۳۰٪ |
| افراد تحت پوشش بهزیستی / مددجویان کمیته امداد امام خمینی | ۱۰۰٪ |
| شرکتهای دانشبنیان | ۴۰٪ |
| صاحبان حسابهای تجاری (متناسب با میزان فعالیت) | ۴۰٪ |
فرمول رایج محاسبه کارمزد (که بانکها بر اساس آن مبلغ دقیق را تعیین میکنند) به این صورت است:
کارمزد = (مدت به روز × نرخ سالانه وثیقه × مبلغ سپردهگذارینشده ضمانتنامه) ÷ ۳۶۵
هر چه وثیقه ارائهشده ریسک اعتباری کمتری داشته باشد (مثلاً سپرده نقدی در برابر سفته)، نرخ کارمزد پایینتر خواهد بود.
نکته:نرخهای کارمزد صدور (بین ۰.۵ تا ۱ درصد و حداقل ۶۵ هزار تومان) بر اساس آخرین بخشنامهای است که این ارقام را مشخص کرده و همچنان لازمالاجراست؛ کارمزد ابطال/خاتمه (10 هزار 800 تومان) و جدول تخفیفها از بخشنامه مرداد ۱۴۰۵ است.
ویژگیهای ضمانتنامه بانکی
- تعهدی غیرقابلبازگشت است و بانک نمیتواند از پرداخت آن سر باز زند.
- مستقل از قرارداد پایه (مثلاً قرارداد پیمانکاری) نوشته میشود و صرفاً با درخواست ذینفع و ارائه مدارک لازم قابل مطالبه است.
- ذینفع نمیتواند ضمانتنامه را به شخص دیگری منتقل کند.
مندرجات ضمانتنامه بانکی
- مشخصات و نشانی متقاضی و ذینفع
- نام مؤسسه اعتباری و شعبه صادرکننده
- شماره یکتای ضمانتنامه (که با ثبت در سامانه سپام به آن اختصاص مییابد)
- موضوع ضمانتنامه
- مبلغ وجهالضمان به عدد و حروف
- تاریخ صدور و تاریخ سررسید
- تمبر مالیاتی
چگونه اصالت ضمانتنامه را استعلام بگیریم؟
از آنجا که ضمانتنامههای جعلی یا غیرمعتبر گاهی در معاملات دیده میشوند، ذینفع پیش از پذیرفتن هر ضمانتنامه باید اصالت آن را استعلام بگیرد. اغلب بانکها (مانند بانک ملی، بانک مرکزی، بانک تجارت، بانک ملت، بانک سپه و سایر بانکها) در سایت خود سامانه استعلام ضمانتنامه مبتنی بر «سپام» (سامانه پیامرسانی مالی بانک مرکزی) دارند. برای استعلام معمولاً کافی است شماره یکتای ضمانتنامه و کد ملی/شناسه ملی متقاضی را در سامانه بانک صادرکننده وارد کنید تا صحت و اعتبار آن بهصورت آنی تأیید شود.
نکات مهم که باید بدانید
- اگر متقاضی به تعهد خود عمل نکند، کارفرما یا ذینفع میتواند ضمانتنامه را «مطالبه» کند و بانک موظف به پرداخت وجهالضمان است.
- اگر بانک وجهالضمان را به ذینفع بپردازد، متقاضی موظف است این مبلغ را بههمراه خسارات مربوطه به بانک بازگرداند؛ بنابراین ضمانتنامه هیچگاه به معنای رایگانبودن تعهد برای متقاضی نیست.
- اگر در متن ضمانتنامه امکان تمدید پیشبینی شده باشد، درخواست تمدید باید معمولاً دستکم ۱۰ روز پیش از سررسید به بانک ارائه شود.
- ذینفع برای تمدید باید مستقیماً و بهموقع به بانک مراجعه کند؛ در غیر این صورت و در صورت درخواست ذینفع، بانک موظف به پرداخت وجهالضمان در سررسید خواهد بود.
- پیش از امضای هر قرارداد یا شرکت در مناقصهای که نیاز به ضمانتنامه دارد، بهتر است نرخ کارمزد، میزان وثیقه موردنیاز و زمانبندی صدور را از چند بانک استعلام و مقایسه کنید، زیرا این موارد میتواند بین بانکهای مختلف متفاوت باشد.
