صکوک یکی از انواع اوراق بهادار اسلامی است که برای تأمین مالی دولتها، شرکتها و طرحها بهکار میرود. این اوراق بر اساس قراردادها و ساختارهای مالی اسلامی طراحی میشوند و حقوق دارنده، نحوه پرداخت عایدی و امکان معامله آنها به نوع صکوک و اسناد انتشار بستگی دارد. در ایران، مقررات سال ۱۴۰۵ نیز صکوک را در کنار اوراق مشارکت و اسناد خزانه اسلامی در گروه اوراق مالی اسلامی قرار داده است.
تفاوت و شباهت صکوک و اوراق قرضه
صکوک نیز مانند سایر ابزارهای مالی میتواند برای تأمین منابع ناشر بهکار رود؛ اما ساختار آن بر پایه قراردادهای مالی اسلامی شکل میگیرد. در برخی انواع، دارندگان اوراق مالک مشاع دارایی یا منافع آن هستند و در برخی ساختارها، حقوق مالی دیگری مانند مطالبات یا منافع قراردادی موضوع انتشار است. بنابراین همه صکوک را نمیتوان صرفاً گواهی مالکیت مستقیم بر یک دارایی فیزیکی دانست.
ریسک و ارزش هر ورقه به نوع قرارداد، وضعیت ناشر، دارایی یا منفعت پایه، جریانهای نقدی، ضمانتها و شرایط بازار بستگی دارد. در نتیجه نمیتوان گفت اعتبار همه صکوک فقط به ارزش دارایی پایه وابسته است یا قیمت آنها الزاماً با ارزش دارایی افزایش مییابد. پیش از خرید باید ساختار و تعهدات مندرج در اسناد همان انتشار بررسی شود.
هر دو گروه میتوانند به تأمین مالی ناشر کمک کنند و در صورت فراهم بودن شرایط قانونی و معاملاتی، در بازار ثانویه خریدوفروش شوند. بااینحال، امکان معامله و حقوق خریدار در بازار ثانویه به نوع قرارداد و دارایی یا منفعت پایه بستگی دارد؛ معامله هر نوع صکوک را نمیتوان در همه شرایط معادل انتقال مالکیت یک دارایی دانست.
برای مقایسه صکوک با ابزار بدهی متعارف و شناخت تفاوت حقوق دارنده اوراق، راهنمای اوراق قرضه را هم بخوانید:
ارکان اصلی انتشار صکوک
در انتشار صکوک، بسته به نوع قرارداد و ساختار ورقه، چند رکن یا نهاد مالی نقش دارند. مهمترین نقشها ممکن است شامل بانی، نهاد واسط، ضامن و امین باشد؛ اما ترکیب ارکان و مسئولیت هرکدام باید در اسناد همان انتشار بررسی شود.
بانی: بانی شخص یا نهادی است که به منابع مالی نیاز دارد و برای تأمین آن، انتشار صکوک را درخواست میکند. اطلاعات مالی، صورتهای مالی و اطلاعیههای ناشر را میتوان در راهنمای سامانه کدال دنبال کرد.
واسط: نهاد واسط در ساختار انتشار، طبق قراردادها و مقررات مربوط ایجاد میشود تا نقش حقوقی لازم برای انتشار اوراق و ارتباط میان ارکان را بر عهده بگیرد. حدود وظایف و مسئولیت آن به اسناد انتشار وابسته است.
ضامن: در صورت پیشبینی ضامن در ساختار انتشار، این رکن تعهدات مشخصی را طبق قرارداد ضمانت بر عهده میگیرد. ضامن را نباید با نهاد ناظر یا امین یکسان دانست؛ نوع تعهد، حدود مسئولیت و شرایط مطالبه ضمانت باید در اسناد همان ورقه درج شده باشد.
امین: امین بر اجرای تعهدات و رعایت حقوق دارندگان اوراق در حدود وظایفی که در مقررات و اسناد انتشار برای او تعیین شده نظارت میکند. وظایف دقیق امین و نهاد مسئول این نقش را باید در اطلاعیه و امیدنامه هر انتشار بررسی کرد.
انواع صکوک
صکوک بر اساس قراردادهای گوناگونی طراحی میشود. از نمونههای شناختهشده میتوان به صکوک اجاره، مرابحه، سلف، استصناع، مشارکت، مضاربه، وکالت و منفعت اشاره کرد. مقررات اجرایی اوراق مالی اسلامی سال ۱۴۰۵ نیز نمونههایی از این ساختارها را نام برده است؛ فهرست و شرایط هر انتشار باید با توجه به مجوز و اسناد همان ورقه بررسی شود.
صکوک اوراق مالی اسلامی است که ساختار، حقوق دارنده و نحوه پرداخت عایدی آن بر اساس قرارداد و اسناد انتشار تعیین میشود؛ بنابراین نوع دارایی یا منفعت پایه و ریسک هر ورقه باید جداگانه بررسی شود.
از میان ساختارهای مختلف، صکوک اجاره، سلف، استصناع، مشارکت، مضاربه و مرابحه از نمونههای پرکاربرد هستند. سازوکار هرکدام متفاوت است و نباید شرایط پرداخت یا امکان معامله یک نوع را به انواع دیگر تعمیم داد.
صکوک اجاره
صکوک اجاره بر پایه قرارداد اجاره منتشر میشود. بسته به ساختار انتشار، دارندگان اوراق ممکن است مالک مشاع دارایی یا منافع آن باشند و جریانهای نقدی ورقه از محل اجارهبها یا تعهدات قراردادی مرتبط تأمین شود. جزئیات دارایی پایه، طرف قرارداد و نحوه پرداخت در اسناد انتشار مشخص میشود.
برای نمونه، ممکن است دارایی واجد شرایطی طبق قرارداد به نهاد واسط منتقل شود و سپس منافع آن در قالب قرارداد اجاره در اختیار استفادهکننده قرار گیرد. در چنین ساختاری، اجارهبهای قراردادی میتواند منبع پرداختهای دورهای باشد. اما شکل انتقال دارایی، تعهدات طرفین و ضمانتها باید در اسناد انتشار بررسی شود و همه انتشارها الزاماً از یک الگوی واحد پیروی نمیکنند.
در نتیجه، حقوق دارندگان اوراق و نحوه بازپرداخت اصل و عایدی به قراردادهای انتقال و اجاره، تعهدات ناشر و شرایط درجشده در امیدنامه بستگی دارد. پیش از خرید، سازوکار بازخرید یا انتقال دارایی در پایان دوره و مسئول پرداخت هر مبلغ را بررسی کنید.
صکوک سلف
سلف قراردادی است که در آن بهای کالا یا دارایی پایه در زمان انعقاد قرارداد پرداخت میشود و تحویل آن به زمان آینده موکول میشود. در ساختار صکوک سلف، مشخصات دارایی، مقدار، کیفیت، زمان و محل تحویل و تعهدات طرفین باید در اسناد انتشار روشن باشد.
در این قرارداد، خریدار در برابر پرداخت بهای نقد، حق دریافت دارایی پایه در موعد مقرر را به دست میآورد. امکان معامله پیش از سررسید و شیوه انتقال قرارداد به نوع ورقه و مقررات بازار مربوط بستگی دارد؛ بنابراین باید شرایط معاملاتی همان نماد را بررسی کرد.
برای مثال، تولیدکننده میتواند بخشی از محصول آینده خود را در قالب قرارداد سلف پیشفروش کند و از این طریق منابع مالی موردنیاز را زودتر دریافت کند. قیمت و شرایط تحویل، مبنای محاسبه عایدی و نحوه تسویه در قرارداد مشخص میشود؛ این ساختار بهخودیخود به معنای وجود کف سود یا بازده تضمینشده برای سرمایهگذار نیست.
اگر در یک انتشار، تعهد خرید یا سازوکار حمایتی برای شرایط خاص پیشبینی شده باشد، حدود آن فقط به همان قرارداد و ضوابط مندرج در اسناد انتشار مربوط است و نباید آن را ویژگی عمومی همه صکوک سلف دانست.
صکوک استصناع
استصناع به معنای سفارش ساخت است. در قرارداد استصناع، سفارشدهنده با سازنده توافق میکند که دارایی یا پروژهای با مشخصات و زمان تحویل معین ساخته شود. صکوک استصناع بر پایه چنین قراردادی طراحی میشود و تعهدات سازنده، سفارشدهنده و سایر ارکان باید در اسناد انتشار مشخص باشد.
در این ساختار، منابع برای ساخت یا تکمیل دارایی یا پروژه مشخص بهکار میرود. زمانبندی پرداختها، نحوه تحویل، ضمانت اجرای تعهدات و چگونگی پرداخت عایدی به شرایط قرارداد و امیدنامه بستگی دارد و ممکن است در انتشارهای مختلف متفاوت باشد.
صکوک مشارکت
در صکوک مشارکت، منابع سرمایهگذاران طبق قرارداد در فعالیت یا طرح مشخصی بهکار گرفته میشود و حقوق طرفین نسبت به سود و زیان بر اساس قرارداد تعیین میشود. بازده این ساختار به نتیجه فعالیت و شرایط قرارداد وابسته است و نباید آن را با سود ثابت و قطعی یکسان دانست.
صکوک مضاربه
در مضاربه، سرمایه از سوی یک طرف تأمین میشود و عامل با آن فعالیت اقتصادی انجام میدهد. سهم هر طرف از سود طبق قرارداد تعیین میشود و میزان سود نهایی از پیش قطعی نیست؛ شرایط تحمل زیان و مسئولیت عامل نیز تابع قرارداد و مقررات مربوط است. بنابراین سرمایهگذار باید جزئیات ریسک و تعهدات را در اسناد انتشار بخواند.
صکوک مرابحه
مرابحه یکی از انواع معامله است که مدتها پیش رواج داشته است. در این نوع معامله، فروشنده بهای تمامشده کالا را به مشتری میگوید و سپس برای فروش آن کالا مبلغی اضافی بهعنوان سود خودش روی بهای تمامشده میکشد و میفروشد. مثلا ممکن است فروشنده به مشتری بگوید قیمت تمامشده کالا ۵۰ هزار تومان است و حاضر است این کالا را با قیمت ۵۵ هزار تومان (یا سود ۱۰ درصدی) بفروشد. این نوع معامله میتواند به صورت نقد یا نسیه باشد و اگر نسیه باشد معمولا مقدار سودش هم بیشتر میشود.
صکوک مرابحه بر پایه قرارداد خرید و فروش با سود مشخص طراحی میشود. حقوق دارندگان اوراق، دارایی یا مطالبات موضوع قرارداد، زمانبندی پرداختها و امکان معامله در بازار ثانویه به ساختار انتشار و ضوابط مربوط بستگی دارد. نرخ یا مبلغ عایدی درجشده در قرارداد نیز به معنای حذف ریسک نکول طرف تعهد نیست.
برای آشنایی با نوع دیگری از اوراق بهادار و شیوههای مشارکت در بازار سرمایه، راهنمای اوراق مشارکت را نیز مطالعه کنید:
اوراق مشارکت چیست؟ راهنمای کامل خرید، فروش و دریافت سود
نحوه معامله صکوک
اگر یک ورقه صکوک در بازار سرمایه پذیرفته شده و قابل معامله باشد، خریدوفروش آن از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری و با جستوجوی نماد مربوط انجام میشود. فهرست نمادها، وضعیت معامله، سررسید و شرایط هر ورقه ممکن است تغییر کند؛ بنابراین به جای اتکا به نام نمادهای قدیمی، اطلاعیههای روز بازار و اسناد انتشار را بررسی کنید. در کنار صکوک، ابزارهای دیگری مانند اوراق تسهیلات مسکن نیز در بازار وجود دارند که ساختار و کاربرد متفاوتی دارند.
برای واریز وجه به حساب کارگزاری یا عامل عرضه، اگر به شناسه بانکی نیاز دارید، از خدمت تبدیل شماره حساب به شبا استفاده کنید و پیش از انتقال، اطلاعات مقصد را بررسی کنید.
اگر برای تأمین مالی به تسهیلات بانکی فکر میکنید، پیش از درخواست، وضعیت خود را از طریق اعتبارسنجی بانکی بررسی کنید. استفاده از وام برای خرید ابزارهای سرمایهگذاری میتواند ریسک زیان و فشار بازپرداخت را افزایش دهد.
برای مقایسه عایدی ابزارهای مالی با سپرده بانکی، نرخهای روز را در صفحه مقایسه سود سپرده بانکها بررسی کنید. اگر قصد تنوعبخشی به سبد دارایی دارید، قیمت روز طلا و سکه را نیز در کنار ریسک متفاوت این بازار در نظر بگیرید.
منابع و مراجع
- آییننامه اجرایی اوراق مالی اسلامی موضوع قانون بودجه سال ۱۴۰۵؛ تعریف اوراق مشارکت، انواع صکوک و اسناد خزانه اسلامی
سوالات متداول
صکوک چیست؟
صکوک نوعی اوراق بهادار اسلامی است که بر اساس قراردادها و ساختارهای مالی اسلامی برای تأمین مالی منتشر میشود. حقوق دارنده، دارایی یا منفعت پایه و نحوه پرداخت عایدی به نوع صکوک و اسناد انتشار بستگی دارد.
آیا همه صکوک نشاندهنده مالکیت مستقیم دارایی فیزیکی هستند؟
خیر. در برخی ساختارها دارنده ورقه مالک مشاع دارایی یا منافع آن است؛ در برخی انواع دیگر، حقوق مالی و تعهدات قراردادی متفاوتی موضوع انتشار قرار میگیرد. باید ساختار هر ورقه جداگانه بررسی شود.
آیا سود صکوک تضمینشده است؟
خیر. عایدی، ضمانت و ریسک هر ورقه به نوع قرارداد، وضعیت ناشر، تعهدات ارکان و شرایط درجشده در اسناد انتشار بستگی دارد. وجود نرخ یا برنامه پرداخت بهتنهایی به معنای نبود ریسک نکول نیست.
تفاوت صکوک اجاره و مرابحه چیست؟
صکوک اجاره بر پایه قرارداد اجاره و منافع دارایی شکل میگیرد؛ صکوک مرابحه بر اساس قرارداد خرید و فروش با سود مشخص طراحی میشود. حقوق دارنده و جریانهای نقدی هرکدام به ساختار انتشار وابسته است.
چطور میتوان صکوک را خرید؟
اگر ورقه در بازار سرمایه پذیرفته و قابل معامله باشد، باید از طریق کارگزاری و با بررسی نماد، اطلاعیه انتشار، سررسید، قیمت، هزینهها و شرایط معامله اقدام کنید. برخی اوراق ممکن است از مسیرهای دیگری عرضه شوند؛ اطلاعیه همان انتشار ملاک است.
