وقتی درخواست وام با مبلغ زیادی را می‌دهید، بانک فقط شما را به عنوان یک شخص در نظر نمی‌گیرد. اگر، شرکتی که در آن سهم دارید یا شرکتی که مدیرش هستید با شما رابطه مشخصی داشته باشند، بانک آن‌ها را هم کنار شما حساب می‌کند. همه در یک «سبد» جمع می‌شوند و آن سقف دارد که به آن ذینفع واحد می‌گوییم. این مطلب از “رده” می‌گوید ذینفع واحد چیست، چه چیز درباره‌اش درست است و چه چیز نه، و شما چه کاری می‌توانید بکنید.
واژه‌های بانکی
| ذینفع واحد | اشخاصی که در ارزیابی ریسک بانکی یک سبد به حساب می‌آیند |
| تسهیلات و تعهدات کلان | مجموع تسهیلات و تعهدات یک ذینفع واحد که از آستانه مقرراتی بگذرد (در دستورالعمل جدید: 5٪ سرمایه لایه یک) |
| سرمایه لایه یک | باکیفیت‌ترین بخش سرمایه بانک و مبنای تازه محاسبه سقف‌ها |
| تعهد | قولی که بانک به نفع شما می‌دهد، مثل ضمانت‌نامه یا اعتبار اسنادی |
سقف وام برای یک گروه، نه هر فرد
- ذینفع واحد یعنی چند شخص یا شرکت که از نظر مالی، مدیریتی یا خانوادگی آن‌قدر به هم وصل‌اند که بانک آن‌ها را یک مشتری حساب می‌کند.
- سقف وام برای کل سبد حساب می‌شود، نه برای هر نفر. پس ممکن است درخواست شما رد شود، بدون اینکه خودتان بدهی معوق داشته باشید.
- این قاعده درباره وام‌های بزرگ (کلان) است. وام ازدواج، خرید کالا، ضروری، کارت اعتباری و بسیاری از وام‌های معمول مسکن مثل قبل بررسی می‌شوند.
قاعده جدید بانک مرکزی دقیقاً شامل چه مواردی است؟
- قاعده‌ای برای جلوگیری از تمرکز وام‌های بزرگ در دست یک گروه مرتبط
- جمع‌زدن وام و تعهد اشخاص و شرکت‌های مرتبط
- مربوط به وام‌های کلان
- بررسی با سامانه بانک مرکزی
چه کسانی از نظر بانک یک گروه محسوب می‌شوند؟
طبق قانون، اشخاصی که با هم یکی از این چهار رابطه را داشته باشند و بانک مرکزی تشخیص دهد، در یک سبد قرار می‌گیرند:
| رابطه | مثال |
| مالی | مالکیت سهام یا سرمایه شرکت، روابط مالی نزدیک |
| خویشاوندی (سببی یا نسبی) | همسر، فرزندان و دیگر نزدیکان |
| مدیریتی | مدیرعامل یا عضو هیئت‌مدیره شرکت‌ها |
| نیابتی | وکالت و نمایندگی |
نیازی نیست بین شما و آن شخص پولی رد و بدل شده باشد. نسبت خانوادگی یا سمت مدیریتی هم می‌تواند کافی باشد.
سقف وام چگونه محاسبه می‌شود؟
- سقف هر سبد: مجموع وام‌ها و تعهدات یک ذینفع واحد نباید از 20٪ سرمایه لایه یک بانک بیشتر شود.
- وام «کلان»: از 5٪ سرمایه لایه یک بانک به بالا.
منظور از سرمایه لایه یک بانک چیست؟ سرمایه لایه یک بانک یعنی باکیفیت‌ترین بخش سرمایه بانک که توان جذب زیان دارد.
یک مثال ساده
فرض کنید سرمایه لایه یک بانک 100 واحد است. آستانه «کلان» 5 واحد و سقف سبد 20 واحد می‌شود. اگر وام شخصی شما 3 واحد، وام شرکت‌های مرتبط 14 واحد و ضمانت‌نامه‌ها 2 واحد باشد، جمع سبد 19 واحد است. فقط 1 واحد جا دارید، پس درخواست 4 واحدی رد می‌شود، حتی اگر خودتان خوش‌حساب باشید.
نکته رده به شما:
وثیقه نقد کمک می‌کند. تسهیلات و تعهداتی که پشتوانه نقد یا شبه‌نقد معتبر دارند، مثل سپرده نقدی، طلا، مسکوکات، گواهی سپرده و اوراق تضمین‌شده دولت یا بانک مرکزی، با شرایط مشخصی از محاسبه سقف خارج می‌شوند.
تقویم تغییرات؛ از مهر 1404 تا دی 1405
| زمان | اتفاق |
| مهر 1404 | رونمایی “سامانه روابط اشخاص” |
| 19 خرداد 1405 | تصویب دستورالعمل جدید |
| 8 تیر 1405 | ابلاغ به بانک‌ها |
| تا حدود 8 دی 1405 | آیین‌نامه قبلی هنوز اجراست (مبنا: سرمایه پایه؛ آستانه گزارش: 10٪ آن) |
| از حدود 8 دی 1405 | دستورالعمل جدید اجرا می‌شود (مبنا: سرمایه لایه یک؛ آستانه: 5٪ آن) |
تغییر مبنا با رویکرد احتیاطی بیشتر انجام شده و بانک مرکزی زودتر از قبل از وام‌های بزرگ باخبر می‌شود. بانک مرکزی همچنین می‌تواند مانده تسهیلات و تعهدات کلان هر ذینفع واحد را به‌صورت دوره‌ای منتشر کند.
بانک از کجا می‌فهمد!
بانک مرکزی «سامانه روابط اشخاص» را راه انداخته است. این سامانه اطلاعات چند مرجع را کنار هم می‌گذارد:
- ثبت احوال: نسبت‌های خانوادگی
- ثبت اسناد و املاک: شرکت‌ها، مدیران و اطلاعات نیابتی و وکالت
- سازمان بورس: سهامداری
- قوه قضاییه و سامانه‌های خود بانک مرکزی
سامانه همان چیزی را می‌بیند که در ثبت‌ها آمده است. اگر سهامی را فروخته‌اید یا از هیئت‌مدیره‌ای کنار رفته‌اید اما تغییر در ثبت‌ها اعمال نشده، رابطه همچنان به نام شما دیده می‌شود.
این مقررات برای شما چه معنایی دارد؟
- وام خرد می‌خواهید؟ (ازدواج، خرید کالا، ضروری، کارت اعتباری)
این قاعده معمولاً به شما مربوط نمی‌شود. مثل همیشه اعتبارسنجی، ضامن یا وثیقه و توان بازپرداخت شما بررسی می‌شود. - ضامن می‌شوید یا می‌خواهید بشوید؟
پیش از امضا، مبلغ و مدت ضمانت را روی کاغذ مشخص و محدود کنید. چک سفید‌امضا و سفته بی‌تاریخ ندهید و مبلغ را با درآمد و دارایی خودتان بسنجید. - چند شرکت دارید یا در چند شرکت سهم دارید؟
این قاعده مستقیم به شما مربوط می‌شود، چون بانک شرکت‌های مرتبط را یکجا حساب می‌کند. پیش از هر درخواست وام، سقف باقی‌مانده کل گروه را با بانک چک کنید، نه فقط یک شرکت را. - عضو هیئت‌مدیره چند شرکت هستید؟
این قاعده مستقیم به شما مربوط می‌شود، چون سمت مدیریتی هم یک رابطه محسوب می‌شود. استعفا یا تغییر سمت را همان زمان در روزنامه رسمی ثبت کنید تا در سامانه به نام شما نماند.
اگر بانک گفت «سقف ذینفع واحد پر شده است»!
این جمله معمولاً یعنی مجموع وام‌ها و تعهدات شما و اشخاص مرتبط با شما به سقف مجاز رسیده یا به آن نزدیک شده است. لزوماً به معنی رد شدن قطعی نیست. این چهار قدم را به همین ترتیب بروید:
- فهرست را بخواهید. از بانک بپرسید چه کسانی، به چه دلیل و با چه رابطه‌ای با شما در یک سبد گذاشته شده‌اند.
- رابطه‌ها را یکی‌یکی چک کنید. ببینید کدام هنوز واقعی است. گاهی سهمی که سال‌ها پیش فروخته‌اید یا سمتی که رها کرده‌اید، هنوز در ثبت‌ها به نام شماست.
- برای رابطه‌های تمام‌شده مدرک ببرید. صورت‌جلسه، آگهی رسمی تغییرات یا قرارداد واگذاری را همراه بیاورید. اگر تغییر هنوز در ثبت‌ها اعمال نشده، اول همان را انجام دهید.
- اگر رابطه واقعی است، راه‌حل دارید. وثیقه نقد بیاورید، مبلغ درخواستی را کم کنید یا درباره وام مشترک یا سندیکایی بپرسید.
4 باور غلط درباره ذینفع واحد
- دیگر به کسی وام نمی‌دهند.
این قاعده فقط برای وام‌های بزرگ (کلان) است. وام‌های خرد مثل ازدواج، خرید کالا، ضروری و کارت اعتباری با ضوابط همیشگی بررسی می‌شوند.
- ضامن شدن روی من اثری ندارد.
ضمانت یک تعهد مالی است. اگر وام‌گیرنده قسط نپردازد، بانک می‌تواند از ضامن مطالبه کند.
- شرکت‌های جدا یعنی سقف‌های جدا
اگر بین شرکت‌ها رابطه مالی، مدیریتی، خانوادگی یا نیابتی باشد.
- بانک سقف‌ها را جمع می‌زند. قاعده جدید همین حالا اجرا می‌شود.
دستورالعمل جدید حدود 8 دی 1405 اجرا می‌شود. تا آن روز آیین‌نامه قبلی برقرار است.
پرسش‌های پرتکرار
آیا جلوی وام خرد مرا می‌گیرد؟
نه. وام ازدواج، خرید کالا، ضروری، کارت اعتباری و بسیاری از وام‌های معمول مسکن با ضوابط همیشگی سنجیده می‌شوند.
از کجا بفهمم با چه کسانی در یک سبد هستم؟
دسترسی مستقیم مردم به سامانه وجود ندارد. می‌توانید تسهیلات و ضمانت‌های خودتان را استعلام کنید، گزارش اعتباری بگیرید و از بانک بپرسید بر چه اساسی شما را در یک سبد گذاشته است.
شرکت ما توان مالی دارد، پس چرا وام رد شد؟
چون سقف برای کل سبد سنجیده می‌شود. ممکن است شرکت شما به‌تنهایی زیر سقف باشد، اما با جمع شرکت‌های مرتبط جا کم بیاید.
شرکتم را فروخته‌ام اما نامم هنوز در ثبت‌هاست. چه کنم؟
تا وقتی تغییرات در روزنامه رسمی ثبت نشود، اطلاعات ثبت‌شده همان است که سامانه می‌بیند. صورت‌جلسه و آگهی را کامل کنید و مدرکش را نگه دارید.
