وقتی صحبت از سپردهگذاری، گرفتن وام، خرید سهام یک بانک یا حتی انتخاب یک بانک برای کارهای روزمره میشود، یک سؤال مهم مطرح است: این بانک از نظر مالی سالم است؟
برای جواب این سؤال نباید فقط به تبلیغات، تعداد شعب یا امکانات اپلیکیشن بانک نگاه کرد. واقعیت مالی یک بانک را بایستی در صورتهای مالی آن جستوجو کرد.
شاید در نگاه اول بررسی صورتهای مالی کار پیچیدهای به نظر برسد و فکر کنید فقط حسابداران و تحلیلگران بازار سرمایه از عهده آن برمیآیند. اما واقعیت این است که با یاد گرفتن چند مفهوم و نسبت مالی ساده، شما هم میتوانید در مدت کوتاهی یک تصویر کلی از وضعیت مالی بانک به دست بیاورید.
در این مطلب از “رده” قدمبهقدم با مهمترین بخشهای صورتهای مالی بانک آشنا میشویم و میبینیم چه نشانههایی میتوانند از یک بانک سالم یا یک بانک مشکلدار خبر بدهند. در واقع میخواهیم بانک خوب را از بد تشخیص دهیم.
چرا صورتهای مالی بانک با شرکتهای دیگر فرق دارد؟
قبل از هر چیز باید بدانیم که بانک با یک شرکت تولیدی یا بازرگانی تفاوت اساسی دارد.
در یک کارخانه، داراییهایی مثل مواد اولیه، ماشینآلات و محصولات بخش مهمی از ترازنامه را تشکیل میدهند. اما در بانک، بخش عمده داراییها و بدهیها ماهیت مالی دارند؛ یعنی پول، سپرده، وام و اوراق بهادار
بانک از یک طرف پول مردم را به شکل سپرده جذب میکند. این سپردهها برای بانک بدهی محسوب میشوند. از طرف دیگر، بانک بخشی از این منابع را به شکل وام و تسهیلات در اختیار افراد و شرکتها قرار میدهد که برای بانک دارایی محسوب میشود.
یک نکته مهم را هم باید در نظر داشت: بدهی زیاد در یک بانک لزوماً نشانه بدی نیست.
سپردههای مردم بخش بزرگی از بدهی بانک هستند و در واقع یکی از اصلیترین منابع تأمین مالی و درآمد بانک محسوب میشوند. چیزی که اهمیت دارد، کیفیت داراییها و بدهیها و تناسب بین آنهاست.
صورتهای مالی بانک شامل چه چیزهایی است؟
برای ارزیابی وضعیت مالی یک بانک، چند گزارش اصلی وجود دارد:
- ترازنامه یا صورت وضعیت مالی: نشان میدهد بانک چه داراییها، بدهیها و سرمایهای دارد.
- صورت سود و زیان: مشخص میکند بانک طی یک دوره چقدر درآمد داشته و چه مقدار هزینه کرده است.
- صورت جریان وجوه نقد: نشان میدهد جریان واقعی ورود و خروج پول چگونه بوده است.
- یادداشتهای توضیحی: جزئیات مهمی مثل مطالبات مشکوکالوصول، تسهیلات و اشخاص مرتبط را روشن میکند.
در عمل، برای یک بررسی اولیه، ترازنامه و صورت سود و زیان اهمیت زیادی دارند؛ اما نباید یادداشتهای همراه و گزارش حسابرس را نادیده گرفت.
بخش اول: ترازنامه بانک را چطور بخوانیم؟
ترازنامه بر اساس یک رابطه ساده شکل میگیرد:
داراییها = بدهیها + حقوق صاحبان سهام
یعنی داراییهای بانک یا با سرمایه سهامداران تأمین شدهاند یا با منابعی که بانک از دیگران دریافت کرده است.
-
داراییهای بانک
داراییهای بانک چیزهایی هستند که یا برای بانک درآمد ایجاد میکنند یا در آینده قابلیت تبدیل شدن به پول نقد دارند.
مهمترین موارد عبارتاند از:
- موجودی نقد و مطالبات از بانک مرکزی: شامل پول نقد و سپرده قانونی نزد بانک مرکزی است و از نقدشوندهترین داراییهای بانک محسوب میشود.
- مطالبات از سایر بانکها: پولی که بانک نزد بانکها و مؤسسات اعتباری دیگر دارد.
- تسهیلات اعطایی: وامهایی که بانک به اشخاص و شرکتها داده است و معمولاً یکی از مهمترین داراییهای بانک محسوب میشود.
- سرمایهگذاریها: شامل سهام شرکتها و انواع اوراق بهادار
- مطالبات از دولت: مبالغی که بانک از دولت یا شرکتهای دولتی طلب دارد.
- داراییهای ثابت: مانند ساختمان شعب، تجهیزات و خودرو
- سایر داراییها: از جمله مطالبات معوق و داراییهای تملیکی
مهمترین سؤال: وامهای بانک چقدر باکیفیتاند؟
حجم بالای تسهیلات بهخودیخود نشانه خوبی نیست. مهم این است که این وامها واقعاً بازپرداخت شوند.
ممکن است بانکی روی کاغذ میلیاردها تومان تسهیلات داشته باشد، اما اگر بخش بزرگی از این تسهیلات وصول نشود، ارزش واقعی داراییهای بانک بسیار کمتر از چیزی خواهد بود که در ترازنامه دیده میشود.
مطالبات مشکوکالوصول را جدی بگیرید.
در یادداشتهای صورتهای مالی میتوان دید که چه بخشی از تسهیلات بانک جاری است و چه مقدار از آن در گروه مطالبات سررسید گذشته، معوق یا مشکوکالوصول قرار گرفته است.
هرچه سهم مطالبات مشکوکالوصول بیشتر باشد، نگرانی درباره کیفیت داراییهای بانک هم بیشتر میشود.
البته فقط میزان این مطالبات مهم نیست؛ ذخیرهای که بانک برای پوشش این مطالبات در نظر گرفته نیز اهمیت زیادی دارد.
-
بدهیهای بانک
بدهیها نشان میدهند بانک چه مقدار به دیگران بدهکار است.
مهمترین بدهیهای بانک معمولاً شامل موارد زیر است:
- سپردههای قرضالحسنه جاری و پسانداز
- سپردههای سرمایهگذاری کوتاهمدت و بلندمدت
- بدهی به بانک مرکزی و اضافهبرداشت
- بدهی به سایر بانکها و مؤسسات اعتباری
- اوراق بدهی منتشر شده
- سایر بدهیها و ذخایر
در میان این موارد، ترکیب سپردهها اهمیت ویژهای دارد.
سپردههای جاری و قرضالحسنه معمولاً منابع ارزانتری برای بانک هستند، در حالی که سپردههای مدتدار هزینه بیشتری برای بانک ایجاد میکنند؛ چون بانک باید بابت آنها سود پرداخت کند.
بنابراین اگر بانکی برای جذب منابع دائماً مجبور باشد نرخهای بالاتری پیشنهاد دهد یا وابستگی زیادی به استقراض از بانک مرکزی داشته باشد، باید وضعیت نقدینگی آن را با دقت بیشتری بررسی کرد.
۳- حقوق صاحبان سهام
این بخش نشان میدهد سهامداران چه مقدار سرمایه در بانک قرار دادهاند و بانک در طول فعالیت خود چه میزان سود یا زیان انباشته داشته است.
مهمترین اقلام آن عبارتاند از:
- سرمایه ثبتشده
- اندوخته قانونی و سایر اندوختهها
- سود یا زیان انباشته
زیان انباشته؛ یک زنگ خطر جدی
اگر زیان انباشته یک بانک بخش بزرگی از سرمایه آن را از بین برده باشد، باید موضوع را جدی گرفت.
در شرایط شدیدتر، ممکن است حقوق صاحبان سهام حتی منفی شود. در چنین وضعیتی، ارزش داراییهای بانک برای پوشش بدهیهای آن کافی نیست.
بخش دوم: صورت سود و زیان بانک
ترازنامه بیشتر شبیه یک عکس از وضعیت مالی بانک در یک مقطع زمانی است؛ اما صورت سود و زیان نشان میدهد بانک در طول یک دوره چگونه درآمد کسب کرده و چه هزینههایی داشته است.
چند مورد مهم در این صورت عبارتاند از:
- درآمد حاصل از تسهیلات و سرمایهگذاریها: درآمدی که بانک از وامدهی و سرمایهگذاری به دست میآورد.
- سود پرداختی به سپردهگذاران: هزینهای که بانک برای جذب و نگهداری سپردهها پرداخت میکند.
- درآمد کارمزد و خدمات: درآمد حاصل از خدماتی مانند نقلوانتقال، ضمانتنامه و خدمات ارزی.
- هزینه مطالبات مشکوکالوصول: ذخیرهای که بانک برای تسهیلاتی که احتمال وصول آنها پایین است در نظر میگیرد.
- هزینههای عملیاتی و اداری: مانند حقوق کارکنان، اجاره شعب و سایر هزینههای جاری.
آیا بانک از فعالیت اصلی خودش پول درمیآورد؟
یکی از مهمترین نکات در بررسی صورت سود و زیان همین است.
باید ببینید اختلاف بین درآمد حاصل از تسهیلات و هزینه پرداخت سود سپردهها چقدر است. اگر این فاصله بسیار کم یا حتی منفی باشد، ممکن است بانک در فعالیت اصلی خود یعنی واسطهگری مالی، سود مناسبی ایجاد نکند.
همچنین باید مراقب سودهای غیرعادی و یکباره باشید؛ مثلاً سودی که صرفاً از فروش یک دارایی به دست آمده باشد، لزوماً به معنای بهبود عملکرد اصلی بانک نیست.
بخش سوم: چند نسبت مالی که باید بلد باشید.
بعد از بررسی اقلام اصلی صورتهای مالی، نوبت به نسبتهای مالی میرسد. این نسبتها کمک میکنند اعداد را بهتر با هم مقایسه کنیم.
-
نسبت کفایت سرمایه
کفایت سرمایه یکی از مهمترین شاخصها برای بررسی سلامت بانک است.
این نسبت نشان میدهد سرمایه بانک در برابر داراییهای ریسکی آن، از جمله تسهیلاتی که ممکن است وصول نشوند، چقدر حاشیه امنیت ایجاد میکند.
طبق چارچوبی که در متن حاضر بر اساس مقررات بانک مرکزی و استانداردهای بازل توضیح داده شده، حد 8 درصد بهعنوان سطح مهمی در نظر گرفته شده است.
بهطور ساده:
- بالاتر از 8 درصد: وضعیت قابل قبولتر و هرچه بیشتر، حاشیه امنیت بالاتر
- کمتر از 8 درصد یا منفی: نشانهای جدی از ضعف سرمایهای
۲- نسبت مطالبات غیرجاری به کل تسهیلات
این نسبت نشان میدهد چه سهمی از وامهای بانک در وضعیت غیرجاری قرار گرفتهاند.
مثلاً اگر از هر 100 تومان تسهیلات، مقدار قابلتوجهی درگیر مطالبات معوق یا مشکوکالوصول باشد، کیفیت داراییهای بانک محل نگرانی است.
یک عدد ثابت را نمیتوان برای همه بانکها بهعنوان مرز قطعی خوب یا بد در نظر گرفت. مهمتر از عدد یک سال، روند تغییر این نسبت است.
اگر نسبت مطالبات غیرجاری سالبهسال افزایش پیدا کند، حتی اگر مقدار فعلی هنوز پایین باشد، باید آن را یک نشانه هشدار دانست.
۳- نسبت تسهیلات به سپرده
این نسبت نشان میدهد بانک چه مقدار از سپردههایی را که جذب کرده، به شکل تسهیلات پرداخت کرده است.
اگر این نسبت بیش از حد بالا باشد، ممکن است بانک برای پاسخگویی به برداشت سپردهگذاران با مشکل نقدینگی مواجه شود.
در مقابل، نسبت متعادل میتواند نشانه مدیریت منطقیتر منابع باشد.
۴- نسبتهای سودآوری
دو شاخص مهم عبارتاند از:
- بازده داراییها (ROA): سود خالص تقسیم بر کل داراییها
- بازده حقوق صاحبان سهام (ROE): سود خالص تقسیم بر حقوق صاحبان سهام
در کنار مقدار این نسبتها، باید به پایداری سودآوری هم توجه کرد.
سودی که چند دوره پشت سر هم از فعالیت اصلی بانک ایجاد میشود، ارزشمندتر از سودی است که فقط یکبار و از محل فروش دارایی یا رویدادهای غیر عملیاتی ایجاد شده است.
۵- نسبت زیان انباشته به سرمایه
این نسبت کمک میکند بفهمیم زیانهای گذشته چه مقدار از سرمایه بانک را از بین بردهاند.
هرچه این نسبت به “یک” نزدیکتر شود یا از آن عبور کند، وضعیت سرمایهای بانک نگرانکنندهتر میشود.
بانک خوب و بانک بد
| شاخص | بانک خوب | بانک بد |
| کفایت سرمایه | بالاتر از حد استاندارد | زیر حد مجاز یا منفی |
| مطالبات مشکوکالوصول | پایین و با ثبات | بالا و رو به افزایش |
| زیان انباشته | کم یا صفر | بالا و نزدیک به سرمایه |
| وابستگی به بانک مرکزی | کم یا موقتی | مستمر و رو به افزایش |
| تسهیلات به سپرده | متعادل | بسیار بالا |
| سودآوری | مثبت و پایدار | زیان مکرر یا سود ناپایدار |
| شفافیت اطلاعات | منظم و کامل | تأخیر یا ابهام |
چه نشانههایی باید شما را نگران کند؟
هنگام بررسی صورتهای مالی یک بانک، این موارد را جدی بگیرید:
- زیان انباشته سنگین که بخش قابلتوجهی از سرمایه بانک را از بین برده باشد.
- اضافهبرداشت مکرر و رو به افزایش از بانک مرکزی
- رشد غیرعادی تسهیلات؛ بهخصوص اگر بخش زیادی از آن به اشخاص مرتبط، سهامداران یا شرکتهای وابسته پرداخت شده باشد.
- تأخیر یا ابهام در انتشار صورتهای مالی
- گزارش حسابرس مشروط یا مردود یا وجود ابهام با اهمیت درباره تداوم فعالیت
- ارائه نرخهای سود سپرده غیرمعمول و بالاتر از بازار برای جذب منابع
یک بانک سالم چه ویژگیهایی دارد؟
در مجموع، یک بانک سالمتر معمولاً چند ویژگی را همزمان دارد:
- کفایت سرمایه مناسب
- مطالبات مشکوکالوصول پایین و با ثبات
- سودآوری منظم از فعالیت اصلی بانکداری
- ترکیب منطقی سپردهها
- نبود بندهای با اهمیت در گزارش حسابرس
- انتشار منظم و بهموقع صورتهای مالی
البته هیچکدام از این موارد را نباید بهتنهایی ملاک قضاوت قرار داد. تصویر واقعی زمانی به دست میآید که همه این شاخصها را در کنار هم بررسی کنیم.
صورتهای مالی بانکها را از کجا پیدا کنیم؟
برای بانکهای پذیرفتهشده در بورس یا فرابورس، صورتهای مالی حسابرسیشده در سامانه کدال منتشر میشود.
برای بررسی یک بانک میتوانید این مسیر را دنبال کنید:
- وارد سامانه کدال شوید.
- نام بانک را جستوجو کنید.
- آخرین صورتهای مالی حسابرسیشده را پیدا کنید.
- ابتدا ترازنامه و صورت سود و زیان را بررسی کنید.
- سپس یادداشتهای مربوط به تسهیلات، مطالبات مشکوکالوصول و اشخاص مرتبط را بخوانید.
- در نهایت، گزارش حسابرس مستقل را با دقت بررسی کنید.
جمعبندی “رده”
برای ارزیابی یک بانک لازم نیست حسابدار حرفهای باشید. اگر چند شاخص اصلی را بشناسید، میتوانید تصویر نسبتاً خوبی از وضعیت مالی بانک به دست آورید.
در قدم اول، ترازنامه را بررسی کنید: کیفیت تسهیلات، مطالبات مشکوکالوصول و زیان انباشته اهمیت زیادی دارند.
بعد سراغ صورت سود و زیان بروید و ببینید آیا بانک از فعالیت اصلی خودش سود پایدار ایجاد میکند یا نه.
در مرحله بعد، نسبتهایی مثل کفایت سرمایه، مطالبات غیرجاری و تسهیلات به سپرده را بررسی کنید.
در نهایت هم سراغ علائم هشدار بروید: زیان انباشته سنگین، وابستگی به بانک مرکزی، رشد غیرعادی تسهیلات و گزارش حسابرس.
مهمتر از همه، هیچ شاخصی را بهتنهایی ملاک تصمیمگیری قرار ندهید. سلامت واقعی یک بانک از کنار هم گذاشتن کیفیت داراییها، وضعیت نقدینگی، سرمایه، سودآوری، روند عملکرد و میزان شفافیت آن مشخص میشود.
با همین نگاه میتوان قبل از سپردهگذاری، دریافت تسهیلات یا سرمایهگذاری در سهام یک بانک، تصمیم آگاهانهتری گرفت.
