صدور کارت ریالی برای گردشگران خارجی و اشخاص خارجی غیرمقیم، گامی نوین در جهت تسهیل تعاملات مالی و اقتصادی با جهان است. بانک مرکزی با ابلاغ «دستورالعمل ناظر بر نحوه فروش کارت ریالی گردشگری» به شبکه بانکی کشور، امکان صدور کارت‌های بانکی ریالی برای گردشگران و افراد خارجی غیرمقیم را فراهم کرده و این دستورالعمل تاکنون دو بار اصلاح و به‌روزرسانی شده است. این اقدام نه‌تنها به بهبود تجربه گردشگران در ایران کمک می‌کند، بلکه می‌تواند به جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و تقویت اقتصاد کشور نیز منجر شود.
چه افرادی مشمول دریافت توریست کارت می‌شوند؟
اشخاص مشمول این طرح صرفاً حقیقی هستند؛ یعنی این طرح برای اشخاص حقوقی اجرا نمی‌شود. غیرمقیم بودن شخص خارجی حائز اهمیت است، زیرا این خدمت برای اشخاص خارجی مقیم ایران فاقد موضوعیت است. همچنین صدور کارت صرفاً برای اشخاص بالاتر از ۱۸ سال تمام مجاز است.
بر اساس دستورالعمل، «شخص حقیقی خارجی غیرمقیم» مشتمل بر سه گروه زیر است:
- اشخاص حقیقی خارجی دارای گذرنامه معتبر منضم به روادید (ویزا) با تاریخ اعتبار صادره توسط وزارت امور خارجه
- اشخاص حقیقی خارجی دارای گذرنامه معتبر با تابعیت کشورهای لغو روادید با ایران و دارای مهر ورود به کشور، که مدت اعتبار آن از زمان ورود تا زمان صدور کارت منقضی نشده باشد
- اشخاص حقیقی خارجی دارای روادید تمدید‌شده توسط فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران و درج‌شده در گذرنامه
توجه: مدت اعتبار ورود به کشور در زمان درخواست و صدور کارت نباید منقضی شده باشد.
کارت ریالی گردشگری چیست و چه خدماتی ارائه می‌دهد؟
کارت ریالی گردشگری، نوعی کارت پیش‌پرداخت (قابل شارژ مجدد) است که توسط بانک‌ها یا صرافی‌های مجاز صادر شده و به نام شخص حقیقی خارجی غیرمقیم شخصی‌سازی می‌شود. این کارت برای دارنده آن امکان خرید، پرداخت قبض، انتقال وجه به سایر کارت‌ها، برداشت وجه نقد، اخذ مانده و دریافت صورتحساب را فراهم می‌سازد.
نکته مهم و متمایزکننده این است که بانک برای صدور کارت گردشگری، مجاز به افتتاح حساب سپرده ریالی یا ارزی به نام شخص خارجی غیرمقیم نیست و صرفاً از طریق کارت پیش‌پرداخت خدمات ارائه می‌شود؛ یعنی هیچ حساب بانکی به معنای متعارف برای گردشگر باز نخواهد شد.
خدمات بانکی قابل ارائه به این اشخاص عبارت است از:
- فروش و اعطای کارت ریالی گردشگری به مشتری و شارژ اولیه، شارژ مجدد و ابطال آن.
- خرید ارز (اسکناس یا حواله ارزی) از مشتری به نرخ روز توافقی.
- استرداد ارز (فروش و تحویل ارز به‌صورت اسکناس) بابت مانده استفاده‌نشده کارت.
کاربردهای جدید کارت: درمان، زیارت، سرمایه‌گذاری و تجارت
بر اساس آخرین ابلاغیه بانک مرکزی، دامنه کاربرد این کارت فراتر از «گردشگری» به معنای متعارف تعریف شده و اکنون به‌صراحت این موارد را نیز پوشش می‌دهد:
- انجام امور درمانی توسط اتباع خارجی در ایران؛
- زیارت بارگاه‌های مقدس در شهرهای زیارتی کشور؛
- بررسی زمینه‌های سرمایه‌گذاری، بازرگانی و اشتغال توسط اشخاص خارجی غیرمقیم.
به این ترتیب، این کارت دیگر صرفاً ابزاری برای «توریست» به معنای رایج نیست، بلکه به یک ابزار مالی عمومی برای هر شخص حقیقی خارجی غیرمقیمی تبدیل شده که با هر یک از این اهداف وارد کشور می‌شود.
کجا و چگونه می‌توان کارت را دریافت کرد؟
طبق تازه‌ترین ابلاغیه، زائران و گردشگران می‌توانند در همان مبادی ورودی زمینی و هوایی کشور اقدام به دریافت کارت کنند، از دو مسیر:
- مراجعه حضوری به شعب بانک‌ها (از جمله شعب و باجه‌های شبانه‌روزی مستقر در مرزها و فرودگاه‌ها) یا صرافی‌های مجاز؛
- مراجعه غیرحضوری از طریق دستگاه‌های خودپرداز (ATM) بانک‌ها.
در هر دو حالت، شخص خارجی ارز خود را به نرخ روز توافقی به ریال تبدیل کرده، کارت ریالی گردشگری دریافت می‌کند و از همان لحظه می‌تواند از امکانات شبکه پرداخت کشور استفاده کند.
کارت ریالی گردشگران خارجی چگونه شارژ می‌شود؟
کارت ریالی گردشگری صرفاً از دو محل زیر و با ارزهای «یورو یا دلار آمریکا» شارژ می‌شود:
- خرید اسکناس (یورو یا دلار آمریکا) توسط بانک یا صرافی؛
- حواله وارده ارزی به ارزهای مذکور.
شارژ از هر روش دیگری، از جمله کارت‌به‌کارت به مقصد کارت گردشگری، ممنوع است و بانک موظف به اعمال کنترل‌های سامانه‌ای برای جلوگیری از آن است. نرخ خرید ارز از گردشگر، «نرخ روز توافقی» تعریف شده؛ یعنی نرخی که در روز معامله میان بانک یا صرافی و شخص حقیقی خارجی غیرمقیم توافق می‌شود.
فرایند شارژ کارت
الف) شارژ از طریق بانک:
- شناسایی مشتری توسط بانک.
- ثبت عملیات خرید ارز در سامانه‌های اعلامی بانک مرکزی و سامانه حسابداری بانک.
- شخصی‌سازی و شارژ کارت گردشگری و اعطای آن به متقاضی.
ب) شارژ از طریق صرافی:
- شناسایی مشتری و خرید ارز توسط صرافی به نرخ روز توافقی.
- ارسال اطلاعات و مستندات (شناسه یکتا، شماره کارت، تصویر و شماره گذرنامه، تصویر و تاریخ اعتبار روادید، مبلغ و نوع ارز) به بانک صادرکننده کارت.
- شخصی‌سازی کارت توسط بانک و شارژ آن از محل حساب صرافی نزد بانک.
بر اساس اصلاحیه اخیر، بانک همچنین موظف است به درخواست هر صرافی که نزد آن حساب سپرده ریالی دارد، جسم کارت گردشگری شخصی‌نشده را در اختیار آن صرافی قرار دهد؛ و پس از آنکه صرافی حداقل ۸۰ درصد از کارت‌های دریافتی را شخصی‌سازی کرد، امکان تخصیص مجدد کارت به همان صرافی نیز فراهم می‌شود. هدف از این تغییر، تسریع و سامانه‌ای‌کردن روند صدور و شارژ کارت در کوتاه‌ترین زمان ممکن است.
سقف شارژ و تعداد مجاز کارت
- سقف هر بار شارژ: شارژ اولیه و همچنین هر بار شارژ مجدد، تا حداکثر معادل ریالی پنج‌هزار (۵۰۰۰) یورو یا معادل آن به دلار آمریکا مجاز است.
- تعداد کارت: طبق آخرین ابلاغیه، به هر شخص حقیقی خارجی غیرمقیم دو (۲) کارت گردشگری فعال اختصاص می‌یابد. در صورت ابطال کارت‌های قبلی، اختصاص کارت جدید تا همین سقف بلامانع است.
- شارژ مجدد: کارت صرفاً در صورت مراجعه شخص به درگاه‌های بانک صادرکننده یا همان صرافی که نخستین بار اقدام به فروش کارت کرده، قابل شارژ مجدد است؛ با این تفاوت که طبق تازه‌ترین ابلاغیه، گردشگر می‌تواند برای شارژ مجدد از ظرفیت همه صرافی‌های مجاز کشور، به‌ویژه صرافی‌های واقع در شهرهای زیارتی، نیز استفاده کند.
اعتبار کارت و امکان تعویض کارت مفقودی یا مخدوش
مدت اعتبار هر کارت گردشگری تا پایان تاریخ اعتبار روادید شخص خارجی است و قابل تمدید تا حداکثر شش ماه از تاریخ ورود به کشور خواهد بود. (در دستورالعمل‌های پیشین، برای اتباع کشورهای لغو روادید سقف سه‌ماهه از زمان ورود ذکر شده بود؛ سقف شش‌ماهه، آخرین جزئیات اعلامی بانک مرکزی است.)
در صورت مفقودی یا مخدوش شدن کارت، دارنده آن می‌تواند با مراجعه به مؤسسه اعتباری (بانک) صادرکننده، درخواست صدور کارت جدید داده و کارت خود را تعویض کند. همچنین در صورت فراموشی رمز، بانک پس از احراز هویت، همکاری لازم برای فعال‌سازی مجدد را انجام می‌دهد.
کارت در موارد زیر نیز به‌صورت خودکار غیرفعال می‌شود: پایان مهلت اقامت مجاز، تعلیق شناسه یکتا (به دلیل فوت یا حجر)، یا خروج دارنده از کشور پیش از اتمام مهلت اقامت.
مانده مصرف‌نشده کارت چگونه به گردشگر خارجی عودت می‌شود؟
عودت مانده مصرف‌نشده کارت («استرداد ارز») از طریق بانک یا صرافی و به یکی از روش‌های زیر انجام می‌شود:
- درخواست شخص حقیقی خارجی غیرمقیم برای استرداد ارز؛
- فروش و تحویل ارز به‌صورت اسکناس، به نرخ روز توافقی، تا حداکثر مبلغ معادل ارزی موجودی ریالی استفاده‌نشده کارت؛
- ثبت مراتب در سامانه‌های اعلامی بانک مرکزی و در صورت تسویه کامل موجودی، ابطال کارت و اعلام آن به سامانه مانا.
نکته مهم: طبق آخرین ابلاغیه، استرداد ارز الزاماً به معنای ابطال کارت نیست. گردشگر می‌تواند تنها بخشی از مانده باقی‌مانده را به‌میزان درخواستی خود (تا سقف موجودی) تبدیل به ارز کرده و باقی موجودی را روی کارت نگه دارد. به این ترتیب، اشخاص خارجی کثیرالسفر به ایران می‌توانند بخشی از پول خود را هنگام خروج نقد کنند، اما کارت را تا پایان اعتبار روادید خود نزد خود نگه‌داشته و در سفرهای بعدی دوباره از همان کارت استفاده کنند.
نکات مهم استرداد:
- استرداد باید از محل منابع ارزی بانک یا صرافی و به همان ارز خریداری‌شده (یورو یا دلار) یا بر اساس توافق طرفین باشد.
- اخذ هرگونه تعهد از شخص خارجی مبنی بر «پرداخت ارز در حد مقدورات» یا «الزام به استرداد وجه به‌صورت ریالی» ممنوع است.
- بانک یا صرافی صرفاً در صورت درخواست شخص، مجاز است تا سقف مجاز خروج پول رایج کشور، آن را به‌صورت نقدی به وی بپردازد.
چه عملیاتی با کارت ریالی مقدور است؟
عملیات بانکی که با کارت ریالی برای گردشگران خارجی مقدور شده، می‌تواند نیازهای مالی آن‌ها را در طول مدت اقامت مرتفع کند:
- خرید از دستگاه‌های کارت‌خوان (پوز)، اعم از حضوری و غیرحضوری (خریدهای اینترنتی)؛
- پرداخت قبض (از جمله صورتحساب‌های اشخاص خارجی) و خرید شارژ تلفن همراه؛
- انتقال وجه مبتنی بر کارت (کارت‌به‌کارت)؛
- برداشت وجه نقد از طریق دستگاه‌های خودپرداز؛
- دریافت مانده حساب و صورتحساب.
توجه: آستانه تراکنشی کلیه تراکنش‌های کارت گردشگری (اعم از برداشت وجه نقد، خرید، کارت‌به‌کارت و پرداخت قبض) مشابه با آستانه تراکنشی کارت‌های برداشت اشخاص حقیقی ایرانی تنظیم می‌شود.
نقش صرافی‌ها در فروش و شارژ کارت
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دستورالعمل‌های اصلاحی، تقویت نقش صرافی‌های مجاز در کنار شبکه بانکی است. صرافی، شرکتی است که با مجوز بانک مرکزی تأسیس شده و دارای اجازه‌نامه معتبر عملیات صرافی است. هر صرافی صرفاً مجاز به دریافت جسم کارت گردشگری از یک بانک است، اما طبق آخرین ابلاغیه، گردشگر برای شارژ مجدد کارت خود می‌تواند به هر صرافی مجاز کشور (نه فقط صرافی اولیه فروشنده کارت) مراجعه کند؛ این موضوع به‌ویژه برای زائرانی که به شهرهای زیارتی سفر می‌کنند، دسترسی را تسهیل کرده است.
مدارک و شرایط مورد نیاز برای صدور کارت
- گذرنامه معتبر همراه با روادید (ویزا) دارای تاریخ اعتبار صادره از سوی وزارت امور خارجه؛
- یا گذرنامه معتبر با تابعیت کشورهای لغو روادید با ایران و دارای مهر ورود به کشور؛
- یا روادید تمدید‌شده توسط فرماندهی انتظامی (درج‌شده در گذرنامه)؛
- داشتن «شناسه یکتا» (شناسه‌ای که پس از تشخیص هویت شخص خارجی از طریق پایگاه اطلاعات اشخاص خارجی به وی اختصاص می‌یابد). در صورت نبود شناسه یکتا، بانک یا صرافی موظف است در اخذ آن با متقاضی همکاری کند.
توجه: تا زمان اعلام رسمی بانک مرکزی، «سامانه فیدا» و «شماره اختصاصی ۱۲ رقمی» مرتبط با آن، از نظر کارکردی جایگزین پایگاه اطلاعات اشخاص خارجی و شناسه یکتا است. طبق اصلاحیه اخیر، با همکاری متولی پایگاه مرجع اشخاص خارجی، ترتیبات تکمیلی برای اخذ و راستی‌آزمایی شماره اختصاصی نیز در حال تدوین است و به‌زودی اعلام خواهد شد.
نکات مهم و جمع‌بندی “رده”
- صدور کارت ریالی برای اشخاص حقیقی خارجی غیرمقیم کمتر از ۱۸ سال تمام، ممنوع است.
- هر شخص می‌تواند تا سقف دو کارت فعال داشته باشد.
- اعتبار کارت تا تاریخ اعتبار روادید است و تا شش ماه از زمان ورود قابل تمدید است.
- کارت‌های مفقود یا مخدوش، با مراجعه به بانک صادرکننده و احراز هویت، قابل تعویض هستند.
- استرداد ارز می‌تواند جزئی باشد و لزوماً به معنای ابطال کارت نیست؛ گردشگران کثیرالسفر می‌توانند کارت را برای سفرهای بعدی نگه دارند.
- کارمزد کلیه خدمات بانکی طبق جدول کارمزد خدمات بانکی ریالی و الکترونیکی مصوب هیئت عامل بانک مرکزی تعیین می‌شود و در نهایت بر عهده شخص خارجی است؛ اخذ هرگونه وجه اضافی خارج از موارد اعلامی بانک مرکزی ممنوع و تخلف محسوب می‌شود.
- ارائه خدماتی مانند اعلام مانده از طریق پیامک یا همراه‌بانک، منوط به احراز مالکیت سیم‌کارت به نام شخص خارجی است.
