فرمول جدید بانک مرکزی برای پرداخت تسهیلات کلان؛ پایان دور زدن سقف اعتباری
بانک مرکزی در بخشنامه شماره 78405/05 مورخ 08/04/1405، نسخه جدید «دستورالعمل تسهیلات و تعهدات کلان مؤسسات اعتباری» را به بانکها و مؤسسات اعتباری ابلاغ کرده است. موضوع این دستورالعمل، وامها و تعهدات بزرگ بانکی است؛ یعنی پروندههایی که رقم آنها برای بانک مهم و اثرگذار است. بنابراین اگر کسی دنبال وام خرد، وام ازدواج، کارت اعتباری یا وام خرید کالا باشد، این مقررات بهطور مستقیم برای آنها نوشته نشده است. اما برای بانکها، شرکتها، وامگیرندگان بزرگ و حتی سپردهگذاران اهمیت دارد؛ چون هدف آن کنترل تمرکز منابع بانکی و شفافتر شدن وامهای بزرگ بانکی است.
«تسهیلات و تعهدات کلان» یعنی چه؟
تسهیلات همان وام و اعتبار بانکی است. تعهدات هم تعهدهایی است که بانک برای مشتری میپذیرد؛ مثل ضمانتنامه بانکی، اعتبار اسنادی یا تعهدات مشاب است. وقتی مجموع وامها و تعهدات یک مشتری یا یک گروه مرتبط از حد مشخصی بالاتر برود، آن پرونده در دسته «تسهیلات و تعهدات کلان» قرار میگیرد.
در دستورالعمل جدید، اگر مجموع خالص تسهیلات و تعهدات یک ذینفع واحد به حداقل 5 درصد سرمایه لایه یک بانک برسد، بانک باید آن را بهعنوان تسهیلات و تعهدات کلان در نظر بگیرد و گزارش کند.
در مقررات قبلی، مبنای گزارشدهی 10 درصد سرمایه پایه بود. حالا این حد به 5 درصد سرمایه لایه یک تغییر کرده است. این یعنی بانک مرکزی زودتر از قبل از وامها و تعهدات بزرگ مطلع میشود. همچنین چون «سرمایه لایه یک» معیار محتاطانهتری نسبت به سرمایه پایه است، این تغییر نظارت را سختگیرانهتر میکند.
برای شعبه بانک خارجی هم حد جداگانهای در نظر گرفته شده است: اگر رقم تسهیلات و تعهدات به 3 درصد مجموع داراییهای شعبه برسد، مشمول تعریف تسهیلات و تعهدات کلان میشود.
ذینفع واحد یعنی چه؟
ذینفع واحد یعنی یک شخص یا مجموعهای از اشخاص و شرکتها که از نظر بانک، به هم مرتبط محسوب میشوند و باید یکجا بررسی شوند.
این ارتباط میتواند خانوادگی، مدیریتی، مالکیتی، مالی، قراردادی یا نمایندگی باشد. برای مثال، اگر یک فرد چند شرکت داشته باشد، یا چند شرکت مدیران و سهامداران مشترک داشته باشند، بانک ممکن است آنها را یک ذینفع واحد بداند.
اهمیت این موضوع در وامهای بزرگ مشخص میشود. اگر یک گروه بخواهد یک وام بزرگ را بین چند شرکت یا چند نام تقسیم کند، بانک باید بررسی کند که آیا این اشخاص در واقع یک گروه واحد هستند یا نه. هدف این بخش جلوگیری از دور زدن سقفهای اعتباری است.
سقف وام و تعهد برای هر ذینفع واحد چقدر است؟
طبق دستورالعمل، مجموع خالص تسهیلات و تعهدات هر ذینفع واحد نباید از 20 درصد سرمایه لایه یک بانک بیشتر شود.
به زبان ساده، یک مشتری بزرگ یا یک گروه مرتبط نمیتواند بیش از این حد از ظرفیت اعتباری بانک را به خود اختصاص دهد. این محدودیت برای این است که منابع بانک در اختیار تعداد محدودی مشتری بزرگ متمرکز نشود.
این دستورالعمل برای شرکتها و کسبوکارها چه معنایی دارد؟
اگر یک شرکت یا مجموعه اقتصادی دنبال وام سنگین باشد، این دستورالعمل برایش مهم است. بانک فقط همان شرکت متقاضی را بررسی نمیکند؛ شرکتهای مرتبط، مدیران مشترک، سهامداران اصلی، اعضای خانواده و روابط مالی یا قراردادی را هم بررسی میکند.
بنابراین ممکن است یک شرکت بهتنهایی از سقف مجاز عبور نکرده باشد، اما وقتی با شرکتهای مرتبط خودش یکجا حساب شود، ظرفیت دریافت وام جدیدش محدود شود.
اگر بانک به یک متقاضی بگوید «سقف ذینفع واحد پر شده»، یعنی از نظر بانک، مجموع وامها و تعهدات آن شخص یا گروه مرتبط به سقف مجاز رسیده یا به آن نزدیک شده است.
سقف کل تسهیلات و تعهدات کلان بانک چقدر است؟
فقط مشتری محدود نشده است؛ خود بانک هم سقف دارد. مجموع کل تسهیلات و تعهدات کلان هر بانک نباید از 10 برابر سرمایه لایه یک آن بانک بیشتر شود.
این یعنی بانک باید مراقب باشد مجموع پروندههای بزرگش از حد مجاز بالاتر نرود. اگر تعداد زیادی وام بزرگ در یک بانک جمع شود، ریسک بانک بالا میرود؛ این دستورالعمل برای کنترل همین ریسک نوشته شده است.
این دستورالعمل برای وامهای خرد مردم چه اثری دارد؟
برای وامهای معمولی مردم، اثر مستقیم خاصی ندارد. وام ازدواج، وام خرید کالا، وام ضروری، کارت اعتباری یا بسیاری از وامهای متعارف مسکن معمولاً در محدوده تسهیلات کلان قرار نمیگیرند.
پس اگر کسی برای وام خرد به بانک مراجعه کند، شرایط اصلی همان موارد معمول است: اعتبارسنجی، ضامن، وثیقه، توان بازپرداخت، رتبه اعتباری و منابع بانک.
با این حال، اثر غیرمستقیم این دستورالعمل برای مردم مهم است. وقتی بانکها مجبور باشند وامهای بزرگ را دقیقتر گزارش کنند و سقفها را رعایت کنند، احتمال تمرکز منابع در دست چند مشتری بزرگ کمتر میشود. این موضوع در نهایت به سلامت بانکها و امنیت سپردهها کمک میکند.
وثیقه چه نقشی دارد؟
در دستورالعمل جدید، بعضی تسهیلات و تعهدات که پشتوانه نقد یا شبهنقد معتبر دارند، در محاسبه سقفها با شرایط خاصی مستثنی میشوند. منظور از وثیقههای مطمئن، مواردی مثل سپرده نقدی، طلا، مسکوکات، گواهی سپرده و اوراق بهادار تضمینشده توسط دولت یا بانک مرکزی است.
این موضوع به این معنا نیست که هرکس وثیقه نقدی داشته باشد، حتماً وام میگیرد. بانک همچنان توان بازپرداخت، اعتبار مشتری و مقررات داخلی خود را بررسی میکند. اما وثیقه قوی میتواند ریسک بانک را کمتر کند و در تصمیم اعتباری اثرگذار باشد.
بانکهای کمبنیه چه محدودیتی دارند؟
دستورالعمل برای بانکهایی که وضعیت سرمایهای ضعیفی دارند محدودیت گذاشته است. اگر نسبت کفایت سرمایه یک مؤسسه اعتباری منفی باشد، آن مؤسسه تا زمان اصلاح وضعیت خود حق ایجاد تسهیلات و تعهدات کلان جدید ندارد.
این بخش برای سپردهگذاران مهم است. بانکی که از نظر سرمایهای مشکل دارد، نباید با پرداخت وامهای بزرگ و پرریسک، ریسک بیشتری به سپردهگذاران تحمیل کند.
گزارشدهی و شفافیت چه تغییری میکند؟
بانکها باید اطلاعات تسهیلات و تعهدات کلان را در سامانههای مربوط ثبت و گزارش کنند. این اطلاعات میتواند شامل مانده تسهیلات، نرخ سود، مدت بازپرداخت، وضعیت بازپرداخت، نوع وثیقه و تغییرات بعدی باشد.
بانک مرکزی هم میتواند اطلاعات مربوط به مانده تسهیلات و تعهدات کلان هر ذینفع واحد را بهصورت دورهای منتشر کند. هدف این بخش، شفافتر شدن وضعیت وامهای بزرگ است.
زمان اجرا
این دستورالعمل در 19 خرداد 1405 تصویب و در 8 تیر 1405 ابلاغ شده است. طبق متن بخشنامه، شش ماه پس از ابلاغ لازمالاجرا میشود؛ یعنی اگر تاریخ ابلاغ مبنا باشد، اجرای آن حوالی 8 دی 1405 خواهد بود.
در این فاصله، بانکها باید سامانهها، گزارشدهی، کنترلهای داخلی و فرآیندهای اعتباری خود را با مقررات جدید هماهنگ کنند.
