تحولات بخش واقعی اقتصاد ایران
RADE
«رده» با تکیه بر گزارش «تحولات بخش واقعی اقتصاد ایران» که بانک مرکزی در سایت خود منتشر می‌کند، تحلیلی ساده از اتفاقات اقتصادی سال 1404 ارائه می‌دهد. این تحلیل نشان می‌دهد در سال 1404 چه بخش‌هایی رشد کردند و چه بخش‌هایی افت کردند. شناخت این روندها به شما کمک می‌کند در تصمیم‌های سال 1405 آگاهانه‌تر عمل کنید.
تولید ناخالص داخلی
این شاخص ارزش همه کالاها و خدماتی را نشان می‌دهد که مردم، شرکت‌ها و دولت در یک سال در داخل کشور تولید می‌کنند. اقتصاددانان از آن مثل «اندازه اقتصاد» استفاده می‌کنند. وقتی این عدد بزرگ‌تر شود، اقتصاد رشد کرده است، و وقتی کوچک‌تر شود، اقتصاد افت کرده است.
رشد منفی یعنی چه؟ رشد منفی یعنی اقتصاد نسبت به سال قبل کوچک‌تر شده است. در این حالت کشور در مجموع کمتر از سال قبل تولید کرده است.
روش محاسبه
بانک مرکزی ارقام را به قیمت‌های ثابت سال 1400 حساب می‌کند. بنابراین تغییرات گزارش‌شده نشان می‌دهند که حجم واقعی تولید چقدر تغییر کرده است، و گرانی در آن‌ها اثر نمی‌گذارد.
قیمت ثابت و قیمت جاری چه فرقی دارند؟ فرض کنید یک نانوایی هر سال 100 نان تولید کند. اگر قیمت نان دو برابر شود، درآمد نانوایی (قیمت جاری) دو برابر می‌شود، ولی تولید واقعی همان 100 نان می‌ماند. قیمت ثابت قیمت یک سال مشخص را برای همه سال‌ها به کار می‌برد تا گرانی تصویر را خراب نکند. در این گزارش، آن سال مشخص 1400 است.
شاخص‌های کلان
- تولید ناخالص داخلی از حدود 78,444 هزار میلیارد ریال در سال 1403 به حدود 77,868 هزار میلیارد ریال در سال 1404 رسیده است.
- تولید بدون نفت 1/1 درصد کاهش یافته است و عملکرد ضعیف‌تری از کل اقتصاد داشته است.
- هزینه ناخالص داخلی به قیمت بازار 0/9 درصد کاهش یافته است.
تولید بدون نفت یعنی چه؟ این رقم همه تولید کشور را بدون بخش نفت حساب می‌کند. اقتصاددانان با آن می‌سنجند که اقتصاد بدون درآمد نفت چقدر توان دارد.
روند فصلی
| فصل | نرخ رشد |
| بهار 1404 | ‑2٫4٪ |
| تابستان 1404 | +0٫3٪ |
| پاییز 1404 | +2٫5٪ |
| زمستان 1404 | ‑3٫6٪ |
این اعداد نسبت به چه چیزی سنجیده شده‌اند؟ هر فصل با همان فصل در سال قبل مقایسه شده است. مثلاً زمستان 1404 با زمستان 1403 مقایسه شده است. این روش اثر فصل‌ها را خنثی می‌کند، چون مقایسه تولید زمستان با تولید تابستان صحیح نیست.
اقتصاد در بهار افت کرد، در تابستان و پاییز کمی رشد کرد و در زمستان دوباره افت قابل‌توجهی را تجربه کرد. بنابراین اقتصاد با روندی نزولی وارد سال 1405 شده است.
عملکرد بخش‌های اقتصادی
ارزش افزوده چیست؟ ارزش افزوده همان «ارزشی» است که هر بخش اقتصادی به تولید کشور اضافه می‌کند. اگر کارخانه‌ای مواد اولیه را بخرد و محصول بسازد، تفاوت ارزش محصول با ارزش مواد اولیه همان ارزش افزوده است. گزارش بانک مرکزی تولید هر بخش را با همین معیار می‌سنجد.
بخش‌هایی که افت کردند
ساختمان (‑15٫8٪): این بخش بیشترین سهم را در افت اقتصاد داشت و به‌تنهایی 0/8 واحد درصد از رشد کل کم کرد. بر اساس گزارش، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در ساختمان‌های شهری به قیمت‌های جاری 16 درصد بیشتر شد. بعد از حذف اثر گرانی، فعالیت واقعی ساختمان بخش خصوصی 23/4 درصد کاهش پیدا کرد. بنابراین پول بیشتری در ساختمان خرج شد، اما بخش بزرگی از آن فقط گرانی مصالح و دستمزد را پوشش داد و ساخت‌وساز بیشتری انجام نشد.
«واحد درصد» یعنی چه؟ «واحد درصد» سهم هر بخش را در عدد نهایی رشد نشان می‌دهد. وقتی می‌گوییم ساختمان 0/8 واحد درصد از رشد کم کرد، یعنی اگر ساختمان افت نمی‌کرد، رشد اقتصاد به‌جای 0٫7‑ حدود 0٫1 بود. بخش‌های دیگر هم سهم خودشان را دارند و مجموع سهم‌ها به رشد کل می‌رسد.
کشاورزی (‑4٫2٪): بانک مرکزی اعلام کرده است که تولید گندم، جو، پسته و خرما کم شد و همین موضوع بخش کشاورزی را پایین کشید. این بخش 0٫4 واحد درصد از رشد کل کم کرد.
صنعت (‑1٫6٪): ارزش افزوده کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی کاهش یافت. این بخش هم حدود 0٫4 واحد درصد از رشد کل کم کرد.
عمده‌فروشی، خرده‌فروشی و تعمیر وسایل نقلیه (‑2٫7٪): فعالیت تجاری کوچک‌تر شد و حدود 0٫4 واحد درصد از رشد کل کم کرد. بخش هتل و رستوران هم 6٫7 درصد کاهش یافت و از ضعیف‌ترین بخش‌ها بود.
بخش‌هایی که رشد کردند
نفت (+3٫1٪): تولید و صادرات نفت خام نسبت به سال قبل بیشتر شد و ارزش افزوده این گروه بالا رفت.
استخراج معدن (+2٫9٪): بخش معدن هم رشد مثبت داشت.
خدمات (+1٫2٪): در میان خدمات، آموزش (+7٫5٪)، مالی و بیمه (+9٫2٪) و اطلاعات و ارتباطات (+7٫4٪) رشد خوبی داشتند. با این حال، رشد این بخش‌ها افت ساختمان، کشاورزی، صنعت و تجارت را جبران نکرد.
هزینه‌ها: مردم و کشور پول را کجا خرج کردند؟
| قلم هزینه‌ای | نرخ رشد |
| مصرف نهایی بخش خصوصی | +0٫2٪ |
| مصرف نهایی بخش دولتی | +0٫5٪ |
| تشکیل سرمایه ثابت ناخالص | ‑11٫9٪ |
| صادرات کالا و خدمات | ‑4٫9٪ |
| واردات کالا و خدمات | ‑16٫6٪ |
مصرف نهایی بخش خصوصی و دولتی چیست؟ «مصرف نهایی بخش خصوصی» یعنی خرج خانوارها برای خوراک، پوشاک، مسکن، درمان و سایر نیازها. «مصرف نهایی بخش دولتی» یعنی هزینه‌ای که دولت برای خدماتی مثل آموزش، بهداشت و دفاع انجام می‌دهد.
مصرف خانوارها و دولت تقریباً ثابت ماند. نگران‌کننده‌ترین عدد جدول، کاهش 11/9 درصدی سرمایه‌گذاری است.
تشکیل سرمایه ثابت ناخالص یعنی چه؟ این اصطلاح همان «سرمایه‌گذاری» در معنای اقتصادی است. یعنی کشور چقدر پول صرف ساختن ساختمان، خرید ماشین‌آلات و ایجاد ظرفیت جدید تولید کرده است. سرمایه‌گذاری امروز، تولید و اشتغال فردا را می‌سازد. به همین دلیل افت آن زنگ خطر محسوب می‌شود.
بر اساس گزارش، سرمایه‌گذاری در ساختمان 12/3 درصد و در ماشین‌آلات 12/2 درصد کاهش یافت. بانک مرکزی دلیل افت ماشین‌آلات را کم‌شدن واردات کالاهای سرمایه‌ای و کاهش تولید ماشین‌آلات داخلی اعلام کرده است.
کالای سرمایه‌ای چیست؟ کالای سرمایه‌ای کالایی است که برای تولید کالاهای دیگر به کار می‌رود، مثل دستگاه‌های کارخانه، ماشین‌آلات و تجهیزات. مردم این کالاها را برای مصرف شخصی نمی‌خرند. کارخانه‌ها و شرکت‌ها آن‌ها را می‌خرند تا تولیدشان را گسترش دهند.
واردات 16/6 درصد کم شد و صادرات 4/9 درصد کاهش یافت. بنابراین تجارت خارجی کشور در مجموع کوچک‌تر شد.
قیمت‌ها
بانک مرکزی علاوه بر حجم تولید، شاخصی برای تغییر قیمت‌ها هم محاسبه کرده است. طبق این شاخص، قیمت‌ها در اقتصاد حدود 50 درصد بالا رفتند.
شاخص ضمنی تولید ناخالص داخلی چیست؟ این شاخص نشان می‌دهد که قیمت کالاها و خدماتی که کشور تولید می‌کند، در مجموع چقدر تغییر کرده است. کارشناسان از آن برای سنجش سطح عمومی قیمت‌ها استفاده می‌کنند. این شاخص با «تورم» که مردم در بازار می‌بینند و شاخص قیمت مصرف‌کننده تفاوت‌هایی دارد، اما جهت کلی آن‌ها معمولاً یکسان است.
بنابراین در سال 1404 حجم تولید کمی کم شد و قیمت‌ها به‌شدت بالا رفتند. این ترکیب به قدرت خرید خانوارها فشار می‌آورد.
جمع‌بندی “رده”
- افت ۰٫7 درصدی تولید به‌تنهایی کوچک است، اما اقتصاد از رشد 3/1 درصدی سال قبل به رشد منفی برگشته است و تورم بالا هم این وضع را سخت‌تر می‌کند.
- افت ساختمان و سرمایه‌گذاری مهم‌ترین نقطه ضعف سال 1404 است، چون این دو بخش بر اشتغال و رشد سال‌های بعد اثر می‌گذارند.
- رشد نفت جلوی افت بیشتر اقتصاد را گرفته است، چون تولید بدون نفت 1/1 درصد کاهش یافته است.
- کاهش 3/6 درصدی در زمستان نشان می‌دهد که اقتصاد در شرایط دشوارتری وارد سال 1405 شده است.
