بانکهای ایرانی در برخی کشورهای جهان بهصورت شعبه، بانک تابعه یا دفتر نمایندگی فعالیت میکنند؛ قدیمیترین این شعب، شعبه بانک صادرات در هامبورگ آلمان، از سال 1340 (حدود شصت سال پیش) فعالیت میکند. با این حال، بررسی وضعیت واقعی این شبکه کار سادهای نیست: بانکها فهرست شعب خارجی خود را بهروزرسانی نمیکنند، رسانهها معمولاً افتتاح شعبهای جدید را پوشش میدهند اما تعطیلی آن را نه، و وضعیت بسیاری از این شعب طی سالهای تحریم و پس از آن بارها تغییر کرده است.
«رده» طی استعلامها و بررسیهای میدانی متعدد نیز در بیشتر موارد نتوانست پاسخ قطعی از بانکها دریافت کند. در این گزارش، ساختار و پراکندگی جغرافیایی شعب خارجی بانکهای ایرانی، خدماتی که در عمل به مشتریان ارائه میشود و کاربرد این شبکه برای بازرگانان، مسافران و ایرانیان مقیم خارج را بر اساس اسناد رسمی و اعلامهای خود بانکها بررسی میکنیم.
چرا بانکهای ایرانی به خارج از کشور رفتند؟ دلایل و تاریخچه
در جدول زیر خلاصه ای از تاریخچه شعب خارجی را بررسی می کنیم:
| دوره | تحولات اصلی | مصادیق |
| دهه 50 | رشد واردات و نیاز به گشایش اعتبار اسنادی، بانکهای ایرانی را به مراکز مالی اروپا کشاند. | استقرار بانک سپه، بانک ملی و بانک صادرات در آلمان، فرانسه و انگلستان (نخستین شعبه خارجی بانک صادرات در هامبورگ، 1340) |
| دهه 60 | کوچکشدن بخشی از شبکه در سالهای جنگ، اما حفظ هسته اروپایی | ادامه فعالیت شعب اروپایی برای تأمین مالی واردات |
| دهه 70 و 80 | گسترش به مناطقی با فشار سیاسی کمتر: امارات، روسیه، قفقاز و آسیای میانه | تأسیس میر بیزینس بانک در مسکو توسط بانک ملی ایران (2002 میلادی) |
| 1390 تا 1394 | تحریمهای شورای امنیت و اتحادیه اروپا | قطع دسترسی به سوئیفت در سال 1391؛ از کار افتادن عملی بسیاری از شعب اروپایی |
| 1394 تا 1397 | برداشته شدن بخشی از محدودیتها با اجرای برجام | بازگشت رسمی بانکهای ایرانی به سوئیفت (دیماه 1394)؛ فعالسازی مجدد شعب اروپایی |
| 1397 به بعد | خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریمهای ثانویه | قطع عملی دسترسی به بانکهای کارگزار؛ در همین دوره، برخلاف روند کلی، بانک خاورمیانه شعبهای در مونیخ افتتاح کرد (دسامبر 2018) که با محدودیتهای شدید فعالیت کرد. |
شعبه، نمایندگی یا بانک تابعه؛ بانکهای ایرانی چگونه در خارج فعالیت میکنند؟
حضور بانکهای ایرانی در کشورهای دیگر پنج شکل متفاوت دارد و تفاوت میان آنها تعیینکننده است.
- شعبه: شعبه، در واقع بخشی از خود بانک ایرانی است که در کشوری دیگر فعالیت میکند. شخصیت حقوقی جداگانه ندارد و از سرمایه بانک مادر (اصلی) استفاده میکند. در نتیجه، هر تحریمی علیه بانک مادر، شعبه را نیز مستقیماً دربرمیگیرد.
- بانک تابعه: بانک تابعه، شرکتی مستقل است که در کشور میزبان ثبت شده و بانک ایرانی مالک آن است. برای نمونه، Melli Bank plc شرکتی بریتانیایی و متعلق به بانک ملی ایران است که هنوز بهطور رسمی در بریتانیا ثبتشده و فعال است. این بانک سرمایه و مجوز جداگانه دارد؛ این جدایی حقوقی در دورههایی بانک مادر را تا حدی از فشار مستقیم تحریمها دور نگه داشته است، اما نه به طور کامل — برای نمونه، همین بانک از سال 2008 خودش در فهرست تحریمهای مالی اتحادیه اروپا قرار گرفته است.
- بانک مشترک: بانک مشترک، بانکی جدید است که با مشارکت یک شریک خارجی تأسیس میشود.
- دفتر نمایندگی: دفتر نمایندگی، پایینترین سطح حضور محسوب میشود. این دفتر اجازه افتتاح حساب یا نقلوانتقال وجه ندارد و صرفاً نقش ارتباطی و بازاریابی ایفا میکند.
- رابطه کارگزاری: رابطه کارگزاری بدون حضور فیزیکی برقرار میشود، اما در عمل مهمترین عنصر است. در این حالت، بانک ایرانی نزد بانکی خارجی حساب دارد و از طریق آن پول جابهجا میکند. بخش عمده تجارت بینالمللی بر همین بستر انجام میشود.
فهرست کشورهایی که بانکهای ایرانی در آنها شعبه دارند
جدول شعب خارجی بانکهای ایرانی را با هم مشاهده خواهیم کرد:
| ردیف | کشور | نام بانک | نوع | شهر |
| 1 | بریتانیا | Melli Bank Plc | زیرمجموعه بانک ملی | لندن (کنزینگتون) |
| 2 | Bank Saderat Plc | زیرمجموعه بانک صادرات | لندن (Lothbury) | |
| 3 | Persia Intl Bank Plc | مشترک ملت+تجارت | لندن (Lothbury) | |
| 4 | Bank Sepah Intl PLC | زیرمجموعه بانک سپه | لندن (Eastcheap) | |
| 5 | آلمان | بانک ملی | شعبه مستقیم | هامبورگ |
| 6 | بانک صادرات | شعبه مستقیم | هامبورگ | |
| 7 | بانک صادرات | شعبه مستقیم | فرانکفورت | |
| 8 | EIH Bank AG | زیرمجموعه بانک تجارت | هامبورگ | |
| 9 | بانک خاورمیانه | شعبه بانک خصوصی | مونیخ | |
| 10 | فرانسه | بانک ملی | شعبه مستقیم | پاریس (Montaigne) |
| 11 | بانک صادرات | شعبه مستقیم | پاریس | |
| 12 | بانک تجارت | شعبه مستقیم | پاریس | |
| 13 | بانک سپه | شعبه مستقیم | پاریس | |
| 14 | ایتالیا | بانک سپه | شعبه مستقیم | رم |
| 15 | بانک تجارت | شعبه مستقیم | میلان | |
| 16 | یونان | بانک صادرات | شعبه مستقیم | آتن |
| 17 | امارات | بانک ملی (7 شعبه) | شعب مستقیم | دبی، شارجه، فجیره، ابوظبی، العین، رأسالخیمه |
| 18 | بانک صادرات (8 شعبه + دفتر منطقهای) | شعب مستقیم | دبی، ابوظبی، شارجه، عجمان، العین | |
| 19 | عمان | بانک ملی | شعبه مستقیم | مسقط (رووی) |
| 20 | بانک صادرات | شعبه مستقیم | مسقط (رووی) | |
| 21 | قطر | بانک صادرات | شعب مستقیم | دوحه |
| 22 | بحرین | Future Bank BSC | مشترک (ملی+صادرات+Ahli) | منامه |
| 23 | لبنان | بانک صادرات (5 شعبه + دفتر منطقهای) | شعب مستقیم | بیروت، الغبیری، صیدا، بعلبک، برجالبراجنه |
| 24 | عراق | بانک ملی (3 شعبه) | شعب مستقیم | بغداد، بصره، نجف |
| 25 | بانک پارسیان (2 شعبه) | شعب مستقیم | بغداد (عرصاتالهندیه)، نجف | |
| 26 | بانک سرمایهگذاری همکاری اسلامی (ICB) | مشترک (کشاورزی+صادرات+Ahli) | بغداد، کربلا، نجف، سلیمانیه، تهران | |
| 27 | روسیه | میر بیزینس بانک | زیرمجموعه بانک ملی | مسکو، کازان، آستاراخان |
| 28 | آذربایجان | بانک ملی | شعبه مستقیم | باکو |
| 29 | ازبکستان | بانک صادرات (زیرمجموعه) | زیرمجموعه | تاشکند |
| 30 | ترکمنستان | بانک صادرات | شعبه مستقیم | عشقآباد |
| 31 | تاجیکستان | بانک تجارت | شعبه مستقیم | دوشنبه |
| 32 | بلاروس | Trade Capital Bank (TC Bank) | زیرمجموعه بانک تجارت | مینسک |
| 33 | ارمنستان | Mellat Bank CJSC | زیرمجموعه بانک ملت | ایروان |
| 34 | چین | بانک تجارت (دفتر نمایندگی) | دفتر نمایندگی | پکن |
| 35 | ترکیه | بانک ملت (۳ شعبه) | شعب مستقیم | استانبول (لونت)، آنکارا (چانکایا)، ازمیر (کوناک) |
| 36 | کره جنوبی | بانک ملت | شعب مستقیم | سئول (گانگنام) |
| 37 | هنگکنگ | Melli Bank Plc (Branch) | شعبه Melli Bank UK | هنگکنگ |
| 38 | مالزی | بانک ملت | شعب/زیرمجموعه | کوالالامپور |
| 39 | ونزوئلا | بانک مشترک ایران-ونزوئلا (IVBB) | مشترک (EDBI+BIV) | تهران / کاراکاس |
| 40 | افغانستان | آریان بانک | مشترک (ملی+صادرات) | کابل، هرات |
شعب خارجی بانکهای ایرانی چه خدماتی ارائه میدهند؟
- گشایش اعتبار اسنادی (LC) برای واردات و صادرات
- صدور ضمانتنامه بانکی:
- بروات اسنادی (Documentary Collection)
- تأمین مالی کوتاهمدت تجاری
- افتتاح حساب ارزی برای اشخاص حقیقی و حقوقی:
- حواله ارزی به داخل و خارج کشور
- خرید و فروش ارز
- سپردهگذاری
- حساب دیداری جهت برداشت و واریز
- اعطای تسهیلات به شرکتهای ایرانی فعال در کشور میزبان
- خدمات به ایرانیان مقیم: مجموعه خدمات بانکی (حساب، انتقال وجه، تسهیلات کوچک و …) برای ایرانیان ساکن در کشور میزبان
نکته مهم:
نکته مهم این است که بانکهایی که داراییهایشان مسدود شده، عملاً هیچیک از این خدمات را نمیتوانند ارائه دهند؛ و بانکهایی که رسماً مسدود نیستند نیز بدون بانک کارگزار (Correspondent Bank) — بانک خارجی واسطهای که ارتباط بینبانکی با شبکههای پرداخت بینالمللی (سوئیفت و تصفیه ارزی) را فراهم میکند — توان انتقال وجه ندارند. در نتیجه، بخش از این فهرست خدمات، در عمل غیر قابل ارائه است.
موانع و محدودیتهای شعب خارجی بانکهای ایرانی؛ چرا فعالیت آنها محدود است؟
چهار عامل زیر را میتوان به صورت خلاصه و از مهمترین موارد مورد بررسی قرار داد:
-
تحریمهای اولیه و انسداد دارایی
داراییهای واحد بانکی در کشور میزبان مسدود و هرگونه معامله با آن ممنوع میشود. این تحریمها معمولاً از سوی کشور محل شعبه یا اتحادیهای مثل اتحادیه اروپا اعمال میشوند.
-
تحریمهای ثانویه آمریکا
آمریکا بانکهای کشور ثالث را از همکاری با ایران منع نمیکند، بلکه اعلام میکند در صورت همکاری، آن بانک خارجی به فهرست SDN افزوده و دسترسی آن به سیستم مالی دلار آمریکا — شامل تصفیه ارزی (CHIPS/Fedwire) و حسابهای کارگزار (Correspondent Banking) — قطع خواهد شد. برای بانکی با گردش میلیاردی در دلار، معاملهای محدود با ایران توجیه این ریسک را ندارد.
-
قطع دسترسی به سوئیفت
سوئیفت شبکه پیامرسانی بینبانکی است، نه شبکه انتقال وجه؛ اما بدون پیامرسانی سوئیفت، انتقال وجه بینالمللی — که از طریق بانکهای کارگزار و سیستمهای تصفیه انجام میشود — کند، پرهزینه و در بسیاری از موارد عملاً ناممکن میشود.
-
قرار داشتن در فهرست سیاه FATF
ایران از سال 2008 بهطور مداوم در فهرست سیاه FATF قرار دارد؛ عاملی که کمتر جلب توجه میکند اما عمیقترین اثر را بر روابط بانکی دارد. پیامد اصلی این وضعیت، بروز پدیده ریسکگریزی در بانکهای خارجی است؛ بهطوری که آنها حتی از ورود به معاملات کاملاً قانونی نیز خودداری میکنند، چون هزینه و دردسر بررسیهای قانونی، بیشتر از سود خودِ معامله میشود. علاوه بر این، FATF از کشورهای عضو میخواهد اقدامات متقابل سنگینی مانند محدودیت یا قطع کامل روابط مالی با نهادهای ایرانی اعمال کنند.
شعب خارجی بانکهای ایرانی چه کاربردی برای شما دارند؟
-
مسافران و زائران
کارتهای بانکی عضو شبکه شتاب در شعب خارجی فعال نیستند و امکان استفاده از آنها وجود ندارد. به همین دلیل، در سفرهایی مانند زیارت اربعین در عراق، روش غالب همچنان مبادله نقدی یا دریافت ارز مسافرتی از طریق سامانه سماح با نرخ نیمایی است. البته پروژه اتصال شبکه شتاب ایران به شبکه میر روسیه اجرا شده که امکان استفاده از کارتهای ایرانی در فروشگاههای روسیه را فراهم میکند، اما این اقدام صرفاً محدود به کشور روسیه است و وضعیت شعب خارجی در سایر کشورها را تغییر نمیدهد.
-
دانشجویان خارج از کشور
انتقال شهریه و هزینههای تحصیلی از طریق شعب خارجی این بانکها عملاً امکانپذیر نیست. دانشجویان برای تامین ارز دو مسیر در پیش دارند؛ مسیر رسمی، ثبتنام در سامانه سجاد برای رشتههای وزارت علوم یا سامانه موحد برای رشتههای وزارت بهداشت جهت دریافت سهمیه سالانه ارز دانشجویی تا سقف 2000 یورو با نرخ نیمایی است. مسیر غیررسمی نیز استفاده از صرافیهای دارای مجوز با نرخ بازار آزاد است که فرآیندی سریعتر اما گرانتر دارد.
-
بازرگانان و فعالان اقتصادی
پیش از ثبت هرگونه تعهد تجاری، لازم است وضعیت بهروز بانک و شعبه مورد نظر مستقیماً از خود بانک استعلام شود و نباید به فهرستهای اینترنتی اتکا کرد. شرایط یک شعبه ممکن است ظرف چند هفته به دلیل مسدود شدن داراییها یا قطع ارتباط با بانکهای کارگزار تغییر کند. علاوه بر این، حتی اگر شعبه محدودیت رسمی نداشته باشد، محافظهکاری و ریسکگریزی شدید بانکهای کارگزار میتواند معامله را عملاً با بنبست مواجه کند.
-
ایرانیان مقیم اروپا
حسابهای فعال در بانکهای تابعه و شعب ایرانی در اروپا، مانند بانک ملی لندن، غالباً در فرآیند تسویه یا انسداد قرار دارند و وضعیت حقوقی آنها مسدود مانده است. برای اطلاع از نحوه برداشت یا تسویه حساب، مشتریان باید مستقیماً با شعبه و مرجع نظارتی کشور میزبان ارتباط برقرار کنند.
هشدار؛ مراقب کلاهبرداری با نام شعب خارجی بانکهای ایرانی باشید!
با مسدود شدن مسیرهای رسمی انتقال ارز، ادعاهای غیرواقعی و کلاهبرداریها در این حوزه افزایش یافته است؛ تا جایی که بانک مرکزی نیز با صدور هشدار رسمی اعلام کرده تبلیغات شبکههای اجتماعی در زمینه تخصیص ارز و تسهیلات بانکی هیچ ارتباطی با شبکه بانکی کشور ندارند. الگوهای رایج این کلاهبرداریها عبارتند از:
- وعده انتقال ارز از طریق شعب خارجی: شعبهای که داراییهایش مسدود است یا بانک کارگزار ندارد، عملاً توانایی صدور حواله ندارد؛ بنابراین کارمزدهای غیرمتعارف نشاندهنده خدمت ویژه نیست، بلکه نشانه یک معامله جعلی یا پرریسک است.
- کانالها و سایتهای مدعی نمایندگی رسمی: بانکهای ایرانی هیچ نماینده واسطهای در داخل کشور برای خدمات شعب خارجی ندارند و این صفحات صرفاً از نام و لوگوی بانکها سوءاستفاده میکنند.
- درخواست پیشپرداخت برای افتتاح حساب: پرداخت وجه به افراد یا سایتهای غیررسمی بدون تضمین قانونی، خطر از دست رفتن کامل سرمایه را به همراه دارد.
- ادعای اعطای اعتبار چند برابری یا سود تضمینی ارزی: اینگونه وعدهها معمولاً پوششی برای جذب سرمایههای خرد به شبکههای غیرقانونی و پولشویی است.
