بانک بریکس (بانک توسعه جدید) چیست و ایران با پیوستن به آن چه به دست می‌آورد؟

شاید نام «بانک بریکس» یا «بانک توسعه جدید» را این روزها شنیده باشید؛ به‌ویژه در پی مطرح شدن موضوع عضویت ایران در بانک توسعه جدید. اما این بانک دقیقاً چیست؟ چه ارتباطی با گروه بریکس دارد و آیا بریکس همان بانک توسعه جدید است؟ همچنین چه تفاوتی میان این بانک و نهادهایی مانند بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول وجود دارد و عضویت ایران در آن چه مزایایی می‌تواند برای کشور داشته باشد؟ 

در این مقاله از “رده” تلاش می‌کنیم با زبانی ساده، بانک توسعه جدید بریکس (NDB)، اعضای آن، تفاوتش با نهادهای مالی بین‌المللی و پیامدهای احتمالی عضویت ایران را بررسی کنیم و ببینیم آیا این عضویت می‌تواند تأثیر مستقیمی بر اقتصاد کشور و زندگی روزمره مردم داشته باشد یا آثار آن بیشتر در بلندمدت و از مسیر تأمین مالی پروژه‌های توسعه‌ای نمایان خواهد شد.

بانک توسعه جدید بریکس چیست؟

“بانک بریکس” نامی است که در رسانه‌ها زیاد استفاده می‌شود، اما نام رسمی این نهاد بانک توسعه جدید یا New   Development Bank (NDB) است.

این بانک در سال 2014 با توافق پنج کشور بنیان‌گذار بریکس یعنی برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی تأسیس شد و در سال 2015 فعالیت رسمی خود را آغاز کرد. مقر اصلی بانک در شانگهای چین قرار دارد و در کشورهای عضو نیز دفاتر منطقه‌ای دارد. 

هدف اصلی NDB تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی و توسعه پایدار در کشورهای عضو و دیگر اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه است. به زبان ساده، این بانک قرار نیست مثل یک بانک تجاری به مردم وام مسکن یا وام خرید خودرو بدهد؛ تمرکز آن بیشتر روی پروژه‌های بزرگ اقتصادی و زیرساختی است.

برای مثال، حوزه‌هایی مانند:

• حمل‌ونقل و راه‌آهن
• انرژی و انرژی‌های تجدیدپذیر
• آب و فاضلاب
• زیرساخت‌های شهری
• زیرساخت دیجیتال
• پروژه‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی
• توسعه پایدار

در حوزه فعالیت این بانک قرار می‌گیرند.

توجه: ایران از ژانویه 2024 عضو بریکس شده است، اما وضعیت عضویت آن در بانک توسعه جدید یک موضوع جداگانه است.

بانک توسعه جدید چه کاری انجام می‌دهد؟

اگر بخواهیم مأموریت NDB یا همان بانک توسعه جدید را خلاصه کنیم، می‌توان گفت:

این بانک تلاش می‌کند منابع مالی مورد نیاز پروژه‌های بزرگ توسعه‌ای را تأمین کند.

NDB می‌تواند از ابزارهایی مانند وام، تأمین مالی پروژه، ضمانت، مشارکت با سایر نهادهای مالی و ابزارهای مالی جدید استفاده کند. در سال‌های اخیر، بانک همچنین روی افزایش استفاده از ارزهای محلی در تأمین مالی تأکید کرده است. در استراتژی 2022 تا 2026 نیز افزایش سهم تأمین مالی با ارزهای محلی و حمایت از پروژه‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی از اهداف مهم بانک بوده است.

بنابراین، اگر ایران عضو NDB شود، موضوع اصلی احتمالاً تأمین مالی پروژه‌های بزرگ اقتصادی خواهد بود.

آیا بانک توسعه جدید همان بانک جهانی است؟

خیر. هر دو نهاد در حوزه تأمین مالی توسعه فعالیت می‌کنند، اما ساختار، اعضا و فلسفه شکل‌گیری آن‌ها متفاوت است.

بانک جهانی پس از جنگ جهانی دوم و در چارچوب نظام مالی بین‌المللی آن دوره شکل گرفت و ساختار رأی‌دهی آن با میزان سرمایه و سهم کشورها ارتباط دارد.

در مقابل، NDB توسط کشورهای بریکس ایجاد شد و از ابتدا با هدف افزایش نقش اقتصادهای نوظهور در تأمین مالی توسعه و همکاری‌های جنوب-جنوب شکل گرفت.

البته بهتر است از یک نکته غافل نشویم: بانک توسعه جدید قرار نیست به‌طور کامل جای بانک جهانی را بگیرد. خود بانک نیز مأموریتش را بیشتر در قالب یک بانک توسعه چندجانبه مکمل تعریف می‌کند؛ یعنی قرار است در کنار سایر بانک‌های توسعه‌ای فعالیت کند. 

تفاوت بانک توسعه جدید با صندوق بین‌المللی پول چیست؟

صندوق بین‌المللی پول بیشتر با موضوعاتی مانند ثبات مالی، تراز پرداخت‌ها و حمایت مالی از کشورهایی که با بحران‌های ارزی و مالی روبه‌رو هستند شناخته می‌شود.

اما  توسعه جدید عمدتاً روی تأمین مالی زیرساخت و توسعه پایدار تمرکز دارد.

بنابراین اگر بخواهیم خیلی خلاصه بگوییم:

نهاد	تمرکز اصلی
بانک توسعه جدید	زیرساخت و توسعه پایدار
بانک جهانی	توسعه، کاهش فقر و تأمین مالی پروژه‌های توسعه‌ای
صندوق بین‌المللی پول	ثبات مالی و پولی و حمایت از کشورها در بحران‌های مالی

در نتیجه، عضویت ایران در NDB را نباید با عضویت یا همکاری با صندوق بین‌المللی پول یکی دانست.

 

اعضای بانک توسعه جدید کدام کشورها هستند؟

وضعیت اعضای NDB در سال‌های اخیر تغییر کرده و تعداد اعضا افزایش یافته است.

اعضای بنیان‌گذار:

• برزیل
• روسیه
• هند
• چین
• آفریقای جنوبی

اعضای جدید:

• بنگلادش
• امارات متحده عربی
• مصر
• الجزایر
• ازبکستان

ازبکستان در 5 ژوئن 2026 با سپردن سند الحاق خود رسماً به بانک پیوست و به دهمین عضو بانک توسعه جدید تبدیل شد.

در کنار این کشورها، کشورهایی مانند اروگوئه، کلمبیا، اتیوپی و آنگولا نیز در مسیر عضویت یا فرآیندهای مربوط به آن قرار داشته‌اند و وضعیت هر کدام باید بر اساس آخرین اعلام رسمی بانک بررسی شود.

این فهرست یک نکته مهم را نشان می‌دهدکه عضویت در بانک توسعه جدید فقط به کشورهای عضو بریکس محدود نیست.

آیا عضویت در بریکس یعنی عضویت در بانک توسعه جدید؟

خیر؛ این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که در بحث عضویت ایران باید در نظر گرفت.

بریکس یک چارچوب همکاری سیاسی و اقتصادی میان کشورهاست، در حالی که NDB یک بانک توسعه چندجانبه با ساختار حقوقی و مالی مستقل است.

بنابراین ممکن است کشوری عضو بریکس باشد، اما هنوز عضو NDB نباشد.

برای همین، وقتی درباره «عضویت ایران در بانک بریکس» صحبت می‌کنیم، باید مشخص کنیم منظورمان عضویت در گروه بریکس است یا عضویت در بانک توسعه جدید.

وضعیت عضویت ایران چگونه است؟

ایران در ژانویه 2024 به گروه بریکس پیوست. اما عضویت در بانک توسعه جدید  نیازمند طی مراحل جداگانه‌ای است.

به همین دلیل، نباید عبارت «ایران عضو بریکس شده است» را با «ایران عضو بانک توسعه جدید شده است» یکی دانست.

در مورد ایران، موضوع اصلی این است که روند عضویت در بانک باید از مسیرهای حقوقی و اداری مربوط به خود عبور کند و تا زمانی که عضویت به‌طور رسمی از سوی NDB نهایی و اعلام نشود، نمی‌توان ایران را عضو کامل بانک دانست.

این تفاوت برای خبرهای اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ چون عضویت در بریکس به‌تنهایی دسترسی ایران به منابع مالی NDB را ایجاد نمی‌کند.

عضویت چه فایده‌ای دارد؟

حالا به سؤال مهم‌تر می‌رسیم: اگر ایران به بانک توسعه جدید بپیوندد، چه چیزی به دست می‌آورد؟

پاسخ را باید واقع‌بینانه داد. عضویت می‌تواند فرصت‌هایی ایجاد کند، اما به‌تنهایی مشکلات اقتصادی کشور را حل نخواهد کرد.

• ایجاد یک مسیر تازه برای تأمین مالی پروژه‌ها

یکی از مهم‌ترین مزایای احتمالی عضویت ایران، دسترسی به یک نهاد مالی چندجانبه جدید برای تأمین مالی پروژه‌های توسعه‌ای است.

ایران به سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه‌هایی مانند انرژی، حمل‌ونقل، آب، برق، زیرساخت شهری و فناوری نیاز دارد. اگر شرایط لازم فراهم شود، NDB می‌تواند یکی از منابع بالقوه تأمین مالی این پروژه‌ها باشد.

البته عضویت به معنی دریافت خودکار وام نیست. هر پروژه باید شرایط مالی، فنی و حقوقی بانک را داشته باشد و فرآیند ارزیابی و تصویب خود را طی کند.

•  امکان استفاده بیشتر از ارزهای محلی

یکی از محورهای مورد توجه NDB، افزایش استفاده از ارزهای محلی در تأمین مالی است. بانک در سال‌های گذشته وام‌هایی با ارزهایی مانند یوان چین و راند آفریقای جنوبی نیز تصویب کرده است. 

برای ایران، این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که محدودیت دسترسی به دلار و مشکلات ناشی از تحریم‌های مالی، هزینه و پیچیدگی مبادلات بین‌المللی را افزایش داده است.

با این حال، نباید این موضوع را به معنای «حذف دلار» یا بی‌اثرشدن تحریم‌ها دانست. استفاده از ارزهای محلی می‌تواند بخشی از وابستگی به دلار را کاهش دهد، اما همه مشکلات انتقال پول و تجارت خارجی را حل نمی‌کند.

•  تقویت همکاری اقتصادی با کشورهای عضو

چین، هند و روسیه از مهم‌ترین اقتصادهای عضو بریکس هستند و ایران نیز با برخی از این کشورها روابط تجاری و اقتصادی گسترده‌ای دارد.

عضویت ایران در NDB می‌تواند در صورت شکل‌گیری پروژه‌های مشترک، همکاری اقتصادی با این کشورها را در حوزه‌هایی مانند انرژی، حمل‌ونقل و زیرساخت تقویت کند.

•  دسترسی به تجربه و شبکه مالی یک بانک توسعه چندجانبه

مزیت عضویت فقط پول نیست.

بانک‌های توسعه‌ای معمولاً در زمینه‌هایی مانند طراحی پروژه، ارزیابی اقتصادی، مدیریت ریسک و تأمین مالی نیز تجربه و دانش فنی ارائه می‌کنند. NDB هم در سال‌های اخیر بر تقویت ابزارهای تأمین مالی، ضمانت‌ها، تأمین مالی تجارت و مشارکت با سایر بانک‌های توسعه‌ای تأکید کرده است. 

آیا عضویت ایران در بانک توسعه جدید باعث کاهش قیمت دلار می‌شود؟

نه به صورت مستقیم. این یکی از برداشت‌های اغراق‌آمیزی است که ممکن است پس از انتشار خبر عضویت ایران مطرح شود.

عضویت در یک بانک توسعه‌ای به‌خودی‌خود باعث کاهش نرخ دلار، افزایش ارزش پول ملی یا حل مشکل تورم نمی‌شود. نرخ ارز تحت تأثیر مجموعه بزرگی از عوامل مانند تورم، نقدینگی، سیاست پولی، درآمدهای ارزی، تحریم‌ها، انتظارات اقتصادی و وضعیت تجارت خارجی قرار دارد.

اگر عضویت ایران در NDB در نهایت به تأمین مالی پروژه‌ها، افزایش سرمایه‌گذاری و ایجاد مسیرهای تازه برای تجارت و انتقال منابع منجر شود، می‌تواند در بلندمدت اثر اقتصادی داشته باشد؛ اما انتظار تغییر ناگهانی بازار ارز صرفاً به دلیل عضویت در بانک، منطقی نیست.

آیا بانک توسعه جدید می‌تواند تحریم‌های ایران را دور بزند؟

این موضوع هم نیاز به دقت دارد.

بانک توسعه جدید می‌تواند در صورت فراهم‌بودن شرایط، یک مسیر مالی متفاوت در اختیار ایران قرار دهد، اما نباید آن را یک «راه‌حل قطعی برای تحریم‌ها» دانست.

فعالیت هر بانک بین‌المللی به مقررات، ریسک‌های مالی، قوانین داخلی کشورهای عضو، روابط کارگزاری، بازارهای سرمایه و الزامات تطبیق مالی وابسته است.

بنابراین حتی در صورت عضویت ایران، میزان استفاده واقعی از ظرفیت NDB به این بستگی دارد که بانک تا چه اندازه بتواند پروژه‌های ایران را تأمین مالی کند و چه سازوکارهایی برای انتقال منابع و بازپرداخت آن‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

ساختار مدیریتی و رأی‌گیری بانک بریکس جدید چگونه است؟

یکی از ویژگی‌های مهم NDB، ساختار حکمرانی آن است.

در ساختار اولیه بانک، کشورهای بنیان‌گذار نقش مهمی در سرمایه و اداره آن دارند و اساسنامه برای حفظ سهم کشورهای بنیان‌گذار سازوکارهایی در نظر گرفته است.

با این حال، یک نکته مهم این است که نباید درباره «یک رأی مساوی برای همه اعضا در تمام تصمیم‌ها» بیش از حد ساده‌سازی کرد. ساختار حکمرانی NDB شامل هیئت حکام، هیئت‌مدیره و ریاست بانک است و اختیارات هر بخش در اساسنامه و مقررات بانک تعریف شده است.

ریاست بانک نیز دوره‌ای است و دیلما روسف، رئیس‌جمهور پیشین برزیل، در حال حاضر رئیس NDB است. او در سال 2025 برای دوره بعدی نیز در این سمت ابقا شد.

 

بانک توسعه جدید تاکنون چه پروژه‌هایی را تأمین مالی کرده است؟

NDB از زمان آغاز فعالیت خود در پروژه‌های مختلفی در کشورهای عضو مشارکت کرده است.

حوزه‌های مورد حمایت بانک شامل مواردی مانند:

• انرژی‌های تجدیدپذیر
• حمل‌ونقل
• آب و فاضلاب
• زیرساخت شهری
• زیرساخت دیجیتال
• انرژی و انتقال انرژی
• پروژه‌های مرتبط با توسعه پایدار

است.

در سال 2026 نیز بانک همچنان روی افزایش ظرفیت تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی و توسعه پایدار تمرکز دارد و در کنار وام، ابزارهایی مانند ضمانت، تأمین مالی تجارت و سازوکارهای تقسیم ریسک را توسعه می‌دهد. 

عضویت ایران در بانک بریکس چه اثری بر مردم دارد؟

برای مردم، اثر این عضویت اگر رخ دهد، بیشتر غیرمستقیم و بلندمدت خواهد بود.

فرض کنید یک پروژه بزرگ ریلی، نیروگاهی، آبرسانی یا انرژی تجدیدپذیر با منابع NDB تأمین مالی شود. در چنین شرایطی ممکن است اثرات آن از طریق ایجاد زیرساخت، اشتغال، افزایش ظرفیت تولید و بهبود خدمات عمومی به اقتصاد منتقل شود.

اما نباید انتظار داشت که عضویت ایران در NDB به‌تنهایی باعث کاهش قیمت کالاها یا کاهش سریع نرخ ارز شود.

دیدگاه “رده”

بانک توسعه جدید یک بانک توسعه چندجانبه است که توسط برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی ایجاد شد و امروز اعضای بیشتری از جمله بنگلادش، امارات، مصر، الجزایر و از سال 2026 ازبکستان را در خود جای داده است.  این بانک عمدتاً برای تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی و توسعه پایدار فعالیت می‌کند و قرار نیست جایگزین مستقیم بانک جهانی یا صندوق بین‌المللی پول باشد.

برای ایران، عضویت در بانک توسعه جدید می‌تواند یک فرصت بالقوه برای دسترسی به منابع مالی جدید، توسعه همکاری با اقتصادهای نوظهور و افزایش استفاده از ارزهای محلی ایجاد کند؛ به‌خصوص در شرایطی که محدودیت‌های مالی بین‌المللی دسترسی ایران به بسیاری از منابع سنتی را دشوار کرده است.

اما بهتر است انتظارها را واقع‌بینانه نگه داریم. عضویت در بانک توسعه جدید نه به معنای حل‌شدن تحریم‌هاست، نه تضمینی برای دریافت وام و نه عاملی برای تاثیر زودهنگام در نرخ دلار. در نهایت، ارزش واقعی عضویت ایران در NDB به این بستگی دارد که کشور بتواند از این ظرفیت برای تأمین مالی پروژه‌های واقعی، توسعه زیرساخت، افزایش سرمایه‌گذاری و گسترش همکاری اقتصادی با اعضای بانک استفاده کند.