وصول یا برگشت چک‌ صیادی؛ جزئیاتی که باید بدانید

چک به عنوان یکی از ابزارهای معتبر و شناخته‌شده در مبادلات مالی، نقشی اساسی در تأمین نقدینگی و تسهیل معاملات دارد. با این حال، همه چک‌ها از نظر اعتبار و قابلیت پیگیری قانونی در یک سطح نیستند و تفاوت میان چک‌های حقوقی و کیفری، نه‌تنها در نحوه وصول، بلکه از نظر آثار حقوقی و قضایی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر شما هم جزو افرادی هستید که برای دریافت وجه چک به بانک مراجعه کرده‌اید اما با پاسخ «نبود موجودی کافی در حساب صادرکننده» روبه‌رو شده‌اید، جای نگرانی نیست. هنوز راه‌هایی برای وصول بخشی از مبلغ چک و نیز مسیرهای قانونی برای پیگیری و برگشت زدن چک صیادی وجود دارد. در این مطلب از «رده»، هم با روش‌های بانکی و قانونی وصول چک‌های بلامحل آشنا می‌شوید و هم با تفاوت‌ها و شرایط پیگیری قضایی چک‌های حقوقی و کیفری آشنا خواهید شد.

استعلام چک

در معاملاتی که از طریق چک انجام می‌شود، بزرگ‌ترین دغدغه و نگرانی، خطر برگشت خوردن چک و خالی بودن موجودی حساب بانکی صادرکننده آن است. استعلام چک با کد ملی به دریافت‌کننده چک، این فرصت را می‌دهد تا از وضعیت حساب جاری فرد صادرکننده چک مطلع شود

استعلام چک با کد ملی

اقدامات بانکی در صورت نبود موجودی حساب صادرکننده چک

در صورتی که دارنده چک برای وصول آن به بانک مراجعه کند و بانک اعلام نماید که موجودی حساب صادرکننده برای پرداخت کامل مبلغ چک کافی نیست، اقدامات زیر در همان بانک انجام می‌شود:

مرحله اول: بررسی سایر حساب‌های صادرکننده (غیر از حساب مربوط به چک)
بانک موظف است کلیه حساب‌های صادرکننده چک را در تمامی شعب خود بررسی کند، از جمله:

حساب‌های قرض‌الحسنه پس‌انداز
حساب‌های سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت
حساب‌های سرمایه‌گذاری بلندمدت
در صورت وجود موجودی در هر یک از این حساب‌ها، بانک مکلف است مبلغ موجود را تا سقف مبلغ چک برداشت کرده و به دارنده چک پرداخت کند.

مرحله دوم: صدور گواهی عدم پرداخت
چنانچه مجموع موجودی حساب‌ها برای تسویه کامل مبلغ چک کافی نباشد، یا صادرکننده در هیچ‌یک از حساب‌های خود موجودی نداشته باشد، بانک موظف است بابت مابه‌التفاوت مبلغ چک و مبلغ پرداخت‌شده (یا در صورت عدم پرداخت، کل مبلغ چک)، گواهی عدم پرداخت صادر کند.

• این گواهی در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت می‌شود.
• از طریق سرویس محچک، حساب‌های صادرکننده در سایر بانک‌ها نیز شناسایی شده و به میزان کسری مبلغ چک، مسدود می‌شوند.

محدودیت‌های صادرکننده چک برگشتی

در صورتی که گواهی عدم پرداخت چک در سامانه بانک مرکزی ثبت شود، صادرکننده چک مطابق مقررات با مجموعه‌ای از محدودیت‌های بانکی مواجه خواهد شد. این محدودیت‌ها تا زمان رفع سوءاثر از چک ادامه دارند.

۱. ممنوعیت افتتاح حساب و دریافت کارت بانکی
صادرکننده چک برگشتی:
– امکان افتتاح حساب جدید در بانک‌ها و مؤسسات اعتباری را ندارد.
– امکان دریافت کارت بانکی جدید را نیز نخواهد داشت؛ این محدودیت شامل تعویض کارت منقضی‌شده یا صدور کارت المثنی نیز می‌شود.

۲. مسدود شدن وجوه در حساب‌های بانکی
– در صورت وجود کسری مبلغ چک، حساب‌ها و سپرده‌های صادرکننده در شبکه بانکی  تا میزان مبلغ چک مسدود می‌شود.

۳. محرومیت از دریافت خدمات اعتباری
صادرکننده چک برگشتی تا زمان رفع سوءاثر:
– امکان دریافت تسهیلات بانکی جدید را ندارد.
– امکان  گشایش اعتبار اسنادی  یا استفاده از برخی خدمات اعتباری بانکی برای او وجود نخواهد داشت.

نکته:
ثبت چک برگشتی در سامانه بانک مرکزی عملاً موجب محرومیت از بخش مهمی از خدمات بانکی  می‌شود و این وضعیت تا زمانی که  سوءاثر چک رفع نشود  ادامه خواهد داشت.

رفع مسدودی حساب و رفع سوءاثر چک برگشتی

برای رفع مسدودی، صادرکننده باید مبلغ چک را به دارنده پرداخت کند. به طورکلی  7  راه برای رفع سوءاثر وجود دارد:

• تأمین موجودی چک برگشتی و وصول آن توسط ذینفع چک
• واریز مبلغ چک به سپرده قرض‌الحسنه جاری و مسدود کردن آن به مدت یکسال
• انقضای مدت نگهداری سوابق چک‌های برگشتی در سامانه اطلاعاتی بانک مرکزی (3 سال)
• ارائه لاشه چک برگشتی به منظور وصول یا ابطال توسط خودتان
• ارائه رضایت‌نامه محضری ذی‌نفع چک به بانک
• ارائه حکم قضایی مبنی بر رفع سوء اثر از سوابق چک برگشتی
• ارائه نامه رسمی از مرجه ثبتی ذیصلاح

توجه: ما در «رده» یک مقاله جامع درباره روش‌ها و چگونگی رفع سوء‌اثر چک تهیه کرده‌ایم.
برای مطالعه بیشتر، به راهنمای رفع سوء‌اثر چک مراجعه کنید.

اقدامات قضایی پس از برگشت چک

پس از آنکه چک در بانک برگشت می‌خورد، فرآیند قضایی آن نیز بر اساس مقررات مشخصی آغاز می‌شود. آشنایی با این مراحل به دارنده چک کمک می‌کند تا سریع‌تر و دقیق‌تر اقدام کند.

مرحله اول: ثبت برگشت چک در سامانه بانک مرکزی
بانک موظف است در زمان اعلام غیرقابل پرداخت بودن چک، موضوع را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت کند. پس از این ثبت، یک کد رهگیری اختصاصی صادر می‌شود. این کد به همراه علت برگشت چک در گواهی عدم پرداخت درج می‌شود.

این گواهی، مهم‌ترین مدرکی است که دارنده چک برای پیگیری قانونی به آن نیاز دارد؛ یعنی بدون آن، شروع اقدام قضایی عملاً ممکن نیست.

مرحله دوم: ثبت درخواست قضایی توسط دارنده چک
دارنده چک باید با در دست داشتن گواهی عدم پرداخت دارای کد رهگیری به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کند. در این مرحله، درخواست او ثبت و برای رسیدگی به مرجع صالح ارسال می‌شود.

در رویه فعلی، این درخواست معمولاً برای صدور اجرائیه پیگیری می‌شود؛ یعنی دارنده چک بدون نیاز به طرح دعوای طولانی، می‌تواند تقاضای اجرای مفاد چک را مطرح کند.

مرحله سوم: ابلاغ اجرائیه به صادرکننده چک
پس از تأیید و صدور اجرائیه، این موضوع به صادرکننده چک ابلاغ می‌شود. از تاریخ ابلاغ اجرائیه، صادرکننده ده روز فرصت دارد که یکی از اقدامات زیر را انجام دهد:

• مبلغ چک را به‌طور کامل پرداخت کند
• با دارنده چک توافق کند
• یا ترتیبی قانونی برای اجرای تعهد خود ارائه دهد

مرحله چهارم: ارجاع به اجرای محکومیت‌های مالی
اگر صادرکننده در مهلت مقرر اقدامی نکند، پرونده به واحد اجرای محکومیت‌های مالی ارجاع می‌شود. در این مرحله، اقدامات اجرایی قانونی علیه بدهکار آغاز خواهد شد؛ از جمله:

• شناسایی و توقیف اموال
• اعمال محدودیت‌های قانونی مالی
• و در برخی موارد، در صورت وجود شرایط قانونی، امکان حبس نیز مطرح می‌شود

پیشگیری از کلاهبرداری در چک‌های صیادی

در برخی موارد، صادرکننده چک با نیت سوء‌استفاده، چک را به‌صورت فیزیکی در وجه یک شخص صادر می‌کند، اما در سامانه صیاد نام چند ذی‌نفع متفاوت را ثبت می‌نماید.

در چنین حالتی:

• چک تنها زمانی قابل وصول است که تمام ذی‌نفعان ثبت‌شده در سامانه صیاد آن را تأیید کنند.
• اگر حتی یکی از ذی‌نفعان تأیید نکند یا قابل دسترسی نباشد، چک قابل وصول نخواهد بود.
• به دلیل اینکه مشکل ناشی از کسری موجودی یا تخلف بانکی نیست، بانک گواهی عدم پرداخت صادر نمی‌کند.
• در نتیجه، دارنده چک عملاً نه به وجه چک دسترسی دارد و نه ابزار قانونی سریع برای پیگیری در اختیار او قرار می‌گیرد.

برای جلوگیری از این نوع کلاهبرداری، لازم است:

پیش از تأیید چک در سامانه صیاد، اسامی تمام ذی‌نفعان ثبت‌شده را با دقت بررسی کنید.
در صورت مشاهده هرگونه مغایرت، ابهام یا ثبت چند ذی‌نفع بدون توافق شما، از تأیید چک خودداری کنید.
از دریافت، انتقال یا انجام معامله با چنین چکی پرهیز نمایید تا از بروز خسارت مالی و گرفتار شدن در فرآیندهای پیچیده حقوقی جلوگیری شود.

پیگیری قضایی چک‌ها؛ کیفری یا حقوقی

چک‌ها از نظر نحوه پیگیری به دو نوع تقسیم می‌شوند:

چک حقوقی

در این حالت، تنها از طریق دادگاه‌های حقوقی می‌توان برای دریافت وجه چک اقدام کرد.

چک کیفری

چک بلامحل یا فاقد موجودی می‌تواند موجب تعقیب کیفری و بازداشت صادرکننده شود، زیرا به عنوان جرم مالی شناخته می‌شود.

اعتبارسنجی بانکی با کد ملی و موبایل

شما با ثبت‌نام و عضویت در رده می‌توانید نتیجه مراودات مالی‌تان در بانک‌ها و مؤسسات مالی را بسنجید و اطلاعات مربوط به حساب‌ها و سطح اعتباری‌تان را به صورت تصویری و PDF در اختیار داشته باشید.

دریافت رتبه اعتباری

چک‌هایی که قابلیت پیگیری کیفری ندارند

بر اساس مواد ۱۱ و ۱۳ قانون صدور چک، موارد زیر از شمول پیگیری کیفری خارج هستند:

نکات کلیدی درباره پیگیری کیفری چک بلامحل

• چک بلامحل از نظر قانونی دارای قابلیت طرح شکایت کیفری است.
• اگر صادرکننده پس از شکایت، وجه چک را پرداخت کند، رسیدگی کیفری متوقف می‌شود.
• در صورت انتقال چک به شخص دیگر بعد از طرح شکایت، تعقیب کیفری متوقف خواهد شد.

توجه: همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، در صورت مغایرت اطلاعات درج‌شده در نسخه کاغذی و سامانه صیاد، ملاک عمل بانک، اطلاعات سامانه است.

جمع‌بندی

چک‌های صیادی به دلیل اتصال مستقیم به سامانه بانک مرکزی، امکان پیگیری دقیق‌تر و کاهش تخلفات مالی را فراهم کرده‌اند. با این حال، رعایت نکات زیر ضروری است:

• پیش از تأیید یا دریافت چک، اطلاعات آن را در سامانه صیاد بررسی کنید.
• در صورت برگشت چک، مراحل بانکی را در همان روز انجام داده و گواهی عدم پرداخت دریافت کنید.
• در صورت عدم تأمین وجه، در مهلت قانونی از طریق دفاتر خدمات قضایی اقدام کنید.