هر آن چیزی که باید درباره قرارداد آتی بدانید
قراردادهای آتی یکی از ابزارهای مالی کلیدی در بازارهای سرمایه هستند که به سرمایهگذاران و معاملهگران این امکان را میدهند تا ریسکهای مرتبط با نوسانات قیمت داراییها را مدیریت کنند. این قراردادها به عنوان توافقاتی برای خرید یا فروش داراییها در آینده با قیمت مشخص عمل میکنند و به افراد این فرصت را میدهند که از تغییرات بازار بهرهبرداری کنند. در این مطلب از رده، با قرارداد آتی آشنا خواهید شد.
قرارداد آتی (Futures) چیست؟
قرارداد آتی قراردادی است که فروشنده براساس آن متعهد میشود در سررسید معین، مقدار معینی از کالای مشخص را به قیمتی که الان تعیین میکنند بفروشد. در مقابل، طرف دیگر قرارداد متعهد میشود آن کالا را با آن مشخصات خریداری کند. برای جلوگیری از امتناع طرفین از انجام قرارداد، طرفین به صورت شرط ضمن عقد متعهد میشوند مبلغی را به عنوان وجه تضمین نزد اتاق پایاپای بگذارند و تعهد میدهند متناسب با تغییرات قیمت آتی این وجه تضمین را تعدیل کنند.
نکته: اتاق پایاپای قلب هر بورس است. نقش اصلی آن این است که در مقابل خریدار نقش فروشنده و بالعکس، در مقابل فروشنده به عنوان خریدار عمل کند.
فهرست تمامی صندوقهای سرمایهگذاری با درآمد ثابت
تاریخچه شروع معاملات آتی
در سال 1848 در شیکاگو تولیدکنندگان گندم برای فروش محصولات خود نیاز به بازاری داشتند تا معاملات نقدی را انجام دهند؛ یعنی گندم بدهند و در عوض پولش را بگیرند. به تدریج کشاورزان (فروشندگان) و دلالان (خریداران) تصمیم به نوعی تعهد جهت دریافت وجه نقد خود در آینده گرفتند و زمینه معاملات آتی را پایهریزی کردند. به این صورت که تولیدکننده موافقت میکرد که محصول خود را به خریدار در تاریخ آینده (تاریخ تحویل کالا) با قیمت توافقشده بفروشد. درنتیجه، کشاورز از قبل میدانست که وجه خود را دریافت خواهد کرد و دلال نیز از قیمت کالا باخبر میشد و این معامله برای هر دو طرف معامله سودمند بود.
این نوع قراردادها به سرعت رایج شدند؛ تا حدی که قبل از تاریخ تحویل چندین بار دست به دست میشدند. اگر دلالی احساس میکرد نیازی به گندم ندارد، قرارداد خود را به فردی که گندم نیاز داشت میفروخت. همچنین، تولیدکنندهای که از تحویل گندم منصرف میشد، میتوانست مسئولیت تحویل واقعی گندم را به شخص دیگری منتقل کند.
این قراردادها با اندکی تغییرات به سرعت تبدیل به ابزاری حمایتی برای طرفین معامله در شرایطی که بازار بر خلاف انتظار آنها حرکت میکرد، شدند.
معاملات آتی در ایران
در ایران، آذرماه 1384 را میتوان به عنوان سرآغاز جشن بلوغ بازار سرمایه قلمداد کرد. در این تاریخ، طبق تصویب مجلس شورای اسلامی و بر اساس قانون جدید بازار سرمایه که لایحه آن توسط دولت وقت به مجلس تقدیم شد، طبق ماده یک (بند یازدهم) معاملات اوراق مشتقه (از جمله قراردادهای آتی کالا) در بورس شکل قانونی پیدا کرد.
نکته: به طورکلی، بازارهای کالایی در دنیا به دو دسته تقسیم میشوند. دسته اول، بازار نقدی که کالا در آن به صورت نقدی مورد داد و ستد قرار میگیرد. دسته دوم، بازار مشتقه که در آن ابزارهای مالی مبتنی بر تعهد خرید و فروش مورد داد و ستد قرار میگیرد.
قرارداد آتی چگونه معامله میشود؟
جوهره یک قرارداد آتی قیمت تعیینشده در هنگام عقد قرارداد و مقدار کالای مورد معامله است. طرفین معامله متعهد به تحویل کالا و پرداخت وجه در تاریخی مشخص در آینده میشوند. قرارداد آتی در بورسها مورد داد و ستد قرار گرفته و شرایط قراردادها از پیش تعیین و استاندارد آن نیز تعریف شده است. در معاملات آتی ابتدا کالایی با قابلیت نقدشوندگی بالا به عنوان دارایی پایه پذیرش شده و سپس مشخصات قرارداد آتی بر روی آن تعیین و تصویب میشود.
معرفی برترین صندوقهای سرمایهگذاری
اساس تعیین قیمت معاملات آتی چگونه است؟
قیمت قرارداد آتی یک کالا در بورس از طریق تعامل نیروهای عرضه و تقاضا در بازار طی یک جلسه معاملاتی به طور شفاف و آزاد تعین میشود. لازم به ذکر است که انتظارات مشتریان نسبت به شرایط کسبوکار در بازار، تغییرات قیمتی، تعدیلات فصلی و غیره نیز علاوهبر عوامل عرضه و تقاضای بازار نقش مهمی را در تعیین قیمت ایفا میکنند. همچنین عوامل دیگری مثل شرایط تولید، عرضه محصولات جانبی، وجود محصول نهایی در بازار، در دسترس بودن نیروی کار، میزان موارد مصرف کالای موردنظر، حمل و نقل، نرخ بهره و هزینه فرصت سرمایه مشتریان بازار نیز نقش مهمی را در تعیین قیمتهای آتی دارند.
معاملات آتی چه منافعی برای معاملهگران دارد؟
برخی از منافع بازار آتی عبارتند از:
مدیریتکردن ریسک معامله از طریق پوشش دادن آن (Hedging)
در معاملات آتی سرمایهگذاران میتوانند از قرار گرفتن داراییهایشان در معرض نوسانات قیمت بازار جلوگیری کنند و با خرید و فروش به موقع قراردادهای آتی، زیان خود را کاهش داده یا از آن جلوگیری کنند.
کمک به کشف قیمت
تقابل عرضه و تقاضا در بازار منجر به کشف قیمت خواهد شد. از این روی به دلیل حجم بالای اینگونه معاملات، قیمتهای عادلانه و شفاف از این بازار استخراج میشود. این شرایط درنهایت به نفع تولیدکننده و مصرفکننده خواهد بود.
امکان نقدشوندگی بالای قرارداد آتی در دست معاملهگر (Short Selling)
در قراردادهای آتی برای این که سرمایهگذار قادر به فروش قرارداد آتی باشد نیاز به مالک بودن آن کالا یا دارایی معین ندارد، بلکه با عمل پیشفروش میتواند یک قرارداد آتی را در بازار بفروشد و در صورت نیاز به تحویل، آن را از بازار فیزیکی تهیه کند.
استانداردشدن قراردادها
تمامی قراردادهایی که در بورس معامله میشوند، باید استانداردهای لازم را داشته باشند. در تمام بورسها، واحد پذیرش و استاندارد کالا فعالیت دارد که محصولات را از نظر کمیت و کیفیت با استاندارد تعریفشده توسط سازمان بورس تطبیق میدهد. بنابراین محصولاتی که وارد بازار بورس میشوند به قرارداد استاندارد تبدیل میشوند.
آیا بازار آتی فقط با وجود خریدار و فروشنده رونق میگیرد؟
خیر! گروههای دیگری هم در این بازار فعال هستند که بازارساز نامیده میشوند. نقش بازارسازها در معاملات آتی بسیار مهم است. وجود بازارسازان در رونق بخشیدن به معاملات ضروری است و حضور آنها در بورسها بسیار چشمگیر است. چنانچه در بازار خریداران زیادی باشند و فروشندهای نباشد (بازار در حالت توقف به سر ببرد)، در این وضعیت نقش بازارساز این است که به صورت فروشنده وارد بازار شود و بازار را رونق دهد.
نکته یک: بازارسازان میتوانند هم افراد حقیقی و هم حقوقی مثل بانکها، بیمهها و موسسات سرمایهگذاری باشند.
نکته دو: بورس هر موقع لازم بداند میتواند قرارداد با بازارساز را لغو کند. البته بورسها بر روی عملیات بازارسازان نظارت دارند تا چنانچه از انجام وظایف قانونی خود تخطی کردند قرارداد آنها را لغو کنند.
آیا قرارداد آتی خطر دارد؟
قرارداد آتی خطر ندارد. معاملهگرانی خطرناک هستند که معامله آتی را نمیشناسند ولی وارد معامله آتی شدهاند. روش تسویه را نمیدانند و با چگونگی پوشش ریسک آشنایی ندارند. به همین جهت، مناسب است معاملهگران قبل از هر چیز با معاملات آتی آشنا شوند.
نکته: معاملات آتی برای معاملهگران حرفهای است. افراد عادی مادامی که با پیچیدگیهای این ابزار معاملاتی آشنایی کامل پیدا نکردهاند، بهتر است وارد اینگونه ابزارهای معاملاتی نشوند.
بسیار عالی ممنونم ازراهنمایی شماکاربران عزیزباسپاس فراوان