آشنایی با ۵۱ سامانه بانکی ایران؛ از شتاب و پایا تا ریال دیجیتال و صیاد
ویکی رده
5 خرداد 1405
در این مقاله از رده به بررسی سامانههای بانک مرکزی میپردازیم که روزانه بهطور مستقیم یا غیرمستقیم با آنها سروکار داریم. خدماتی مثل کارتبهکارت یا پرداختهای اینترنتی در ظاهر ساده به نظر میرسند، اما دور از چشم ما، شبکهای از سیستمهای مختلف بانکی دستبهدست هم میدهند تا این عملیاتها انجام شوند.
برای آشنایی با اینکه در زمان انجام خدمات بانکی دقیقاً چه اتفاقی میافتد، ما در رده 51 سامانه بانکی درگیر در این فرایندها را شناسایی کرده و نقش هرکدام را در جدولهای زیر خلاصه کردهایم.
سامانههای پرداخت، انتقال وجه بین بانکی (مبتنی بر حساب و کارت)
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۱ | شتاب | شبکه تبادل اطلاعات بانکی | ارتباط خودپردازها (ATM) و تسویه تراکنشهای کارتی بینبانکی. |
| ۲ | شاپرک | شبکه الکترونیکی پرداخت کارت | نظارت و تسویه تراکنشهای پایانههای فروشگاهی (POS) و درگاههای اینترنتی. |
| ۳ | ساتنا | سامانه تسویه ناخالص آنی | انتقال وجوه کلان و حوالههای بینبانکی به صورت آنی و تکبهتک. |
| ۴ | پایا | سامانه اتاق پایاپای الکترونیکی | انتقال مبالغ خرد و متوسط به صورت دستهای (مانند واریز حقوق و سود سهام). |
| ۵ | پل | سامانه پرداخت لحظهای | انتقال وجه آنی ۲۴ ساعته مبالغ خرد بر اساس شماره شبا. |
| ۶ | سحاب | سامانه حواله الکترونیکی بانکی | زیرساخت انتقال وجه کارتبهکارت در شبکه شتاب. |
| ۷ | کهربا | کارت هوشمند روی بستر امن | پرداخت بدون تماس (NFC) با موبایل روی کارتخوانها. |
| ۸ | مانا | مرکز ارائه نشان الکترونیکی | توکنایز کردن (رمزنگاری) دادههای کارت بانکی برای امنیت در پرداختهای نوین. |
| ۹ | کپا | کیف پول الکترونیکی | مدیریت و یکپارچهسازی تبادلات بین کیف پولهای الکترونیکی مختلف. |
| ۱۰ | هریم | هدایت رمز یکبار مصرف | سامانه متمرکز بانک مرکزی برای ارسال پیامکی رمز پویا (رمز دوم یکبار مصرف). |
| ۱۱ | پیوند | – | ایجاد ارتباط امن بین شماره موبایل و شماره کارت برای تراکنشهای کدهای دستوری (USSD). |
| ۱۲ | برنا | بستر ریال دیجیتال | زیرساخت بلاکچینی بانک مرکزی برای انتشار و مدیریت ارز دیجیتال ملی (ریال دیجیتال). |
سامانههای چک، اسناد تجاری و تسهیلات
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۱۳ | صیاد | صدور یکپارچه الکترونیکی دسته چک | ثبت، تایید، انتقال و استعلام چکهای بنفش؛ قفل شدن صدور برای افراد دارای سوءاثر. |
| ۱۴ | چکاوک | سامانه انتقال تصویر چک | پردازش تصاویر لاشه چکها جهت تسویه بینبانکی و حذف فیزیک چک. |
| ۱۵ | پیچک | سامانه پیگیری مبادلات چک | رهگیری وضعیت و استعلام زنجیره انتقال چکها در شبکه بانکی. |
| ۱۶ | چکاد | چک امن دیجیتال | پلتفرم صدور و مبادله چکهای کاملاً الکترونیکی (بدون نیاز به کاغذ فیزیکی). |
| ۱۷ | سفته و برات الکترونیک | – | صدور، ظهرنویسی و ضمانت سفته و برات به صورت دیجیتال. |
| ۱۸ | سمات | سامانه متمرکز اطلاعات تسهیلات | پایگاه جامع ثبت سوابق وامها، ضمانتنامهها و بدهیهای بانکی اشخاص. |
| ۱۹ | شفق | شبکه فراگیر قرضالحسنه | سامانه متمرکز مدیریت و یکپارچهسازی صندوقهای قرضالحسنه. |
| ۲۰ | سامانههای تسهیلات تکلیفی | )ازدواج، فرزندآوری و … ) | سامانههای ثبتنام و نوبتدهی متمرکز بانک مرکزی برای وامهای تکلیفی دولت. |
سامانههای ارزی و تجارت خارجی
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۲۱ | نیما | نظام یکپارچه معاملات ارزی | بازار تقاطع عرضه و تقاضای ارز حوالهای بین تجار و صرافیها. |
| ۲۲ | سنا | سامانه نظارت ارز | ثبت و نظارت بر کلیه معاملات ارزی (اسکناس و حواله) صرافیها. |
| ۲۳ | سمتا | سامانه مدیریت تخصیص ارز | بررسی و تایید تخصیص ارز به ثبتسفارشهای وارداتی. |
| ۲۴ | سماصم | سامانه مدیریت صرافیها | نظارت الکترونیک بر عملکرد، ترازنامه و مجوز صرافیهای کشور. |
| ۲۵ | پرتال ارزی | پرتال جامع ارزی | سامانه جامع مدیریت اعتبارات اسنادی (LC)، بروات و حوالجات ارزی. |
| ۲۶ | رفع تعهد ارزی | – | پایش بازگشت ارز حاصل از صادرات به چرخه اقتصاد بانکی. |
| ۲۷ | مرکز مبادله ارز و طلا | – | پلتفرم کشف قیمت و تخصیص ارز خدماتی و حراجهای شمش و سکه طلا. |
سامانههای هویتی، اعتبارسنجی و حقوقی
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۲۸ | نهاب | نظام هویتسنجی الکترونیکی بانکی | پایگاه داده هویتی یکپارچه و صدور کد منحصربهفرد «شهاب» برای مشتریان. |
| ۲۹ | مکنا / مرآت | مرکز کنترل نظارت اعتباری | رتبهبندی اعتباری و محاسبه ریسک و توان بازپرداخت مشتریان. |
| ۳۰ | سیاق | سامانه یکپارچه احکام قضایی | ارتباط قوه قضاییه و بانکها برای مسدودی/رفع مسدودی آنی حسابها. |
| ۳۱ | سرآمد | سامانه رسیدگی به درخواستها | مدیریت مکاتبات قضایی، استعلامات و دادخواستهای شبکه بانکی. |
| ۳۲ | ستاره | سامانه توثیق الکترونیکی دارایی | وثیقهگذاری داراییهای غیرپولی (سهام، طلا و…) برای دریافت وام. |
| ۳۳ | شقایق | شبکه قید و آزادسازی وثایق | مدیریت و ثبت الکترونیکی وثایق ملکی و غیرملکی در شبکه بانکی. |
| ۳۴ | محچک | مسدودی حساب چک برگشتی | مسدودی خودکار وجوه در کلیه حسابهای شخص صادرکننده چک برگشتی به اندازه کسری مبلغ چک. |
سامانههای نظارتی، حاکمیتی و ضد پولشویی
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۳۵ | سنام | نظارت الکترونیکی مبارزه با پولشویی | پایش تراکنشهای مشکوک و ارسال پروندهها به مرکز اطلاعات مالی (FIU). |
| ۳۶ | مهتاب | مدیریت هوشمند تنظیمگری | جمعآوری دادههای ترازنامهای بانکها برای نظارت احتیاطی کلان. |
| ۳۷ | ذینفع واحد | شناسایی اشخاص مرتبط | کشف روابط سهامداری برای جلوگیری از پرداخت تسهیلات کلان به یک ذینفع. |
| ۳۸ | سناب | سامانه نظارت الکترونیکی بانکی | دریافت ریز اطلاعات عملکردی از Core Banking بانکها برای بازرسان. |
| ۳۹ | شبنم | شبکه بانکی نظارت مستمر | پایش و انطباق مستمر عملیات بانکی با قوانین بالادستی. |
| ۴۰ | سامانه ثبت شکایات | CRM بانک مرکزی | سامانه ثبت شکایات مردمی از بانکها و موسسات اعتباری (پاسخگویی میز امداد). |
سامانههای دولتی، مدیریت بدهی و اوراق
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۴۱ | نسیم | مدیریت حسابهای دولتی | تمرکز کلیه حسابهای درآمدی/هزینهای دستگاههای دولتی نزد بانک مرکزی. |
| ۴۲ | سیما | سامانه یکپارچه مدیریت اوراق | انتشار و مدیریت اوراق مشارکت دولتی و اسناد خزانه. |
| ۴۳ | تابا | تسویه الکترونیکی اوراق بهادار | تسویه معاملات اوراق بهادار بینبانکی و عملیات بازار باز (OMO). |
| ۴۴ | بامداد | مدیریت بدهیهای دولت | ثبت و پایش بدهیها و مطالبات دولت به اشخاص و بانکها. |
| ۴۵ | محب | مدیریت حسابهای بانکی | سامانه وزارت اقتصاد (خزانهداری) متصل به بانک مرکزی برای توزیع اعتبارات دولتی. |
سامانههای زیرساختی، امنیتی و پیامرسان
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۴۶ | سپام | سامانه پیامرسانی الکترونیکی مالی | پیامرسان امن مالی بینبانکی (جایگزین داخلی و مستقل سوئیفت). |
| ۴۷ | نماد | نظام مدیریت امنیت دادهها | زیرساخت کلید عمومی (PKI) و صدور امضای دیجیتال برای پرسنل بانکی. |
| ۴۸ | کاشف | کنترل امنیت شبکه و فناوری | مرکز امداد حوادث رایانهای (CERT) و مدیریت امنیت سایبری شبکه بانکی. |
| ۴۹ | شاب | شبکه امن بانکی | شبکه ارتباطی اختصاصی (اینترانت) فیزیکی و ایزوله بین شعب بانکها و بانک مرکزی. |
بانکداری باز
| ردیف | نام سامانه | مخفف / نام کامل | شرح وظایف و کاربرد اصلی |
| ۵۰ | شاهین | شبکه امن هدایت یکپارچه نیازها | پلتفرم حاکمیتی بانک مرکزی برای ارائه API بانکی به فینتکها. |
| ۵۱ | بوم / فرابوم | پلتفرمهای واسط | زیرساختهای شبهحاکمیتی/خصوصی تجمیعکننده APIهای بانکها برای کسبوکارها. |
دیدگاه رده
شناخت سامانههای بانکی نهتنها دیدگاه ما را درباره امنیت و نحوه کار آنها تغییر میدهد، بلکه باعث میشود هنگام مراجعه به بانک، زبان کارمندان را بهتر بفهمیم و اصطلاحات و مفاهیم بانکی را خیلی راحتتر درک کنیم.
